کرجاز ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
مختصات: شرقی′۵۸°۵۰ شمالی′۴۹°۳۵ (نقشه)کرجکرج°۵۰٫۹۷شرقی °۳۵٫۸۲شمالیتوضیح نگاره‌های روی طرح:بالا چپ: کاخ مروارید، بالا راست: کاخ سلیمانیهوسط، چپ: خیابان شهید بهشتی، وسط راست: خیابان آیت ا... طالقانیپایین چپ: باغ پرندگان چهار باغ، پایین راست: بوستان شهید چمراناطلاعات کلیکشور ایراناستانالبرزشهرستانکرجبخشمرکزینام(های) قدیمیکرجمردمجمعیت۱،۹۶۷،۰۰۵ [۱]رشد جمعیت۳/۱۴٪ [۱]تراکم جمعیت۴۶۸۰ نفر بر کیلومتر مربعزبان‌ گفتاریفارسیمذهبشیعه و غیرهجغرافیای طبیعیمساحت۳۵۴/۳ کیلومترمربع[۲]ارتفاع از سطح دریا۱٬۳۰۰ مترآب‌وهوامیانگین دمای سالانه۱۶میانگین بارش سالانه۳۰۰ میلی‌متر[۲]روزهای یخبندان سالانه۵۰ روزاطلاعات شهریشهردارسید علی آقازادهره‌آوردانواع ترشي خانگی، عسل كوهستان، سركه سيب محلی، عرقيات گياهی، صنایع دستیپیش‌شماره تلفنی۰۲۶وبگاهوب‌گاه رسمیتابلوی خوش‌آمد به شهربه شهر کرج، ایران کوچک خوش آمدیدبا شهرستان کرج اشتباه نشود.شهر کرج یکی از کلان شهرهای ایران و همچنین مرکز استان البرز و شهرستان کرج است. کرج یکی از شهرهای مرکزی و کوهپایه‌ای ایران می‌باشد و در دامنهٔ رشته کوههای البرز و در بلندای ۱۳۰۰ متری از سطح دریا واقع شده‌است. جمعیّت این شهر در سال ۱۳۸۵ برابر با ۱،۳۸۶،۰۳۰ نفر و در سال ۱۳۸۹ خورشیدی برابر با ۱،۶۰۵،۰۰۰ نفر بوده‌است و طبق آمار رسمی در سال ۱۳۹۱، ۱،۹۶۷،۰۰۵ نفر می‌باشد که از این جهت در حال حاضر پس از شهرهای تهران ، مشهد , به‌عنوان سومین شهر پرجمعیت ایران به‌شمار می‌رود [۲] [۱]. کرج پس از تهرانبزرگ‌ترین شهر مهاجرپذیر ایران است و همچنین جمعیت این شهر نسبت به سایر شهرهای بزرگ ایران جوان‏تر است .[نیازمند منبع] کرج هم‌اکنون به‌عنوان یکی از کلان‌شهرهای کشور ایران به‌شمار می‌آید. این شهر در میان کلان‌شهرهای ایران با رشد جمعیت سالانهٔ ۳/۱۴ درصد بالاترین رشد جمعیت را دارد [۱].محتویات  [نهفتن] ۱ موقعیت و تقسیمات کشوری۲ پیشینه تاریخی۳ موقعیت راههای استان۴ ریشه‌یابی نام۵ مراحل گسترش تاریخی۶ دانشگاه‌ها و مراکز علمی گسترده مستقر در شهر کرج۷ مراکز صنعتی کرج۸ مکان‌های تاریخی، فرهنگی۹ جاذبه‌های گردشگری۱۰ بوستان‌های کرج۱۰.۱ پارک جهان‌نما۱۰.۲ پارک چمران۱۰.۳ باغ سیب مهرشهر۱۱ مناطق شهرداری کرج۱۲ محله‌ها۱۳ ورزشگاههای کرج۱۴ حمل و نقل وشبکه ارتباطی۱۴.۱ قطار شهری (مترو)۱۴.۱.۱ لزوم۱۴.۱.۲ تاریخچه۱۴.۱.۳ نقشه خطوط۱۴.۱.۴ اطلاعات خطوط۱۴.۲ اتوبوسرانی۱۴.۲.۱ تاریخچه۱۴.۲.۲ وضعیت کنونی۱۵ آب و هوا۱۶ جوامع بومی معروف۱۷ مکانهای مهم و مشهور۱۸ اداره‌ها و نهادهای دولتی۱۹ نگارخانه۲۰ منابع۲۱ پیوند به بیرونموقعیت و تقسیمات کشوری [ویرایش]کرج در ۳۶ کیلومتری غرب تهران و در کرانهٔ غربی رود کرج[۳] و در دامنهٔ جنوبی رشته کوه البرز قرار گرفته‌است. این شهرستان از شمال بهاستان مازندران، از جنوب به شهرستان شهریار و استان مرکزی، از غرب به شهرستان ساوجبلاغ و استان قزوین و از شرق به شهرستان تهرانمحدود است.[نیازمند منبع]شهر کرج با طول جغرافیایی ۵۱ درجه و ۰ دقیقه و ۳۰ ثانیه خاوری و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۴۸ دقیقه و ۴۵ ثانیه شمالی (پل تاریخی کرج، ورودی جاده کرج-چالوس)، با ارتفاع ۱۲۹۷ متر از سطح دریا (ایستگاه راه آهن)، در فاصله ۴۸ کیلومتری غرب شمالی تهران واقع شده است[۴].این شهر با مساحتی معادل ۱۷۵/۴ کیلومتر مربع و حریمی به وسعت ۱۷۸/۹ کیلومتر مربع در دامنه رشته کوه البرز مرکزی قرار دارد و مرکز شهرستان کرج می باشد [۲].جلگهٔ پهناور کرج با ارتفاع متوسط ۱۳۲۰ متر از سطح دریا در مسیر راه ارتباطی وسایط نقلیه حامل کالاهای وارداتی و صادراتی از مرز ترکیه و آذربایجان و به مقصد تهران و بالعکس است.کوههای البرز استان مازندران و کرج را از هم جدا کرده‌است. دهستان کرج در میان دره‌های پرپیچ‌وخم البرز و در اطراف جاده چالوس قرار دارند. ازتونل کندوان تا روستای مراد تپه در غرب اشتهارد، حوزه فرمانداری کرج را تشکیل می‌دهد.حوزه فرمانداری کرج در سال ۱۳۳۷ برای جمعیتی در حدود ۳۵ هزار نفر و با وسعتی در حدود ۵۸۳۰ کیلومتر مربع بنیاد شد.[نیازمند منبع] این شهرستان تا سال ۱۳۶۸ دارای چند بخش شامل: مرکزی، شهریار، رباط کریم و طالقان و اشتهارد بود، ولی پس از تبدیل بخش‌های شهریار و رباط کریم و ساوجبلاغ به شهرستان چهار بخش از آن جدا گردید و هم‌اکنون شامل دو بخش مرکزی و اشتهارد و شش دهستان است.[نیازمند منبع]بخش مرکزی با پنج دهستان به نام‌های: نسا، آسارا، آدران و کمال آباد از تونل کندوان تا (ماهدشت) یا مرد آباد یا همان شاهدشت قدیم را شامل می‌شود. بخش اشتهارد که از احمدآباد تا مرادتپه ادامه دارد، تنها یک دهستان به نام پلنگ آباد (رحمانیه) دارد.پیشینه تاریخی [ویرایش]آثار باقیمانده در عهد باستان و دوران حکومت هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان در منطقه کرج گواه این اهمیت است که این ناحیه در روزگاران گذشته از تمدن پیشرفته ای برخوردار بوده و همچنین پس از ظهور و رواج اسلام وجود مقابر، امامزاده ها و اماکن متبرکه متعدد در این ناحیه نشان دیگری از اهمیت و آبادی آن می باشد [۴].کرج مدتی جزء مازندران و زمانی بخشی از ری بوده‌است و گاهی از روستاهای طالقان یا شهرستانک محسوب می‌شده‌است. تا پیش از حمله مغول رفت و آمد کاروان‌ها بیشتر از راهی بوده که از طریق سگزآباد و شهریار به ری می‌رفته‌است. از این دوره به بعد راه قزوین – کرج – ری اهمیت بیشتری یافت ولی اهمیت کرج در دوره صفوی به دلیل قرار گرفتن بر سر راه قزوین به تهران و تبریز بیشتر شده و کاروانسراها، پلها و قلعه‌های ایجاد شده در حاشیه این جاده به آن هویت بخشیده‌است.[۵]مقدسی در سده چهارم هجری قمری از کرج به عنوان یکی از روستاهای ری نام برده‌است. در آغاز سده هفتم هجری قمری یاقوت حموی نیز کرج را تابع ری دانسته‌است.حمدالله مستوفی در سده هشتم هجری قمری در کتاب مشهور خود (نزهة القلوب) کن و کرج را از ولایات تابع طالقان برشمرده و در ذکر رودخانه‌های عراق عجم از کوهرود نام می‌برد که ویژگی‌های آن به طور دقیق قابل تطبیق بر روی رودخانه کرج است.[۵]در سده‌های میانه اسلام و پس از آن به ویژه در عهد آخرین پادشاهان صفوی که تهران مقر حکومتی دربار می‌شود، مسیر قزوین – کرج – تهران مورد توجه قرار می‌گیرد و به احتمال فراوان کاروانسرای صفوی کرج قابل انتساب به همین دوره‌است.[نیازمند منبع]دوره قاجاریه به ویژه عصر فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه کرج به علت همجواری با پایتخت و قرار گرفتن بر سر راه ارتباطی سلطانیه و تبریز مورد توجه سلیمان میرزا قرار گرفت و کاخ سلیمانیه را در انجا ساخت.[۶]در همین دوران سپاهیان زیادی از منطقه عبور کرده و یادداشتهایی از خود بر جای نهاده‌اند.[۵] در این دوره کرج به عنوان قسمتی از راه اصلی تهران-قزوین شناخته می‌شد. در بیشتر سفرنامه‌های غربی و فارسی به گستردگی از این مکان یاد نشده‌است.[۶]تصویر هوایی از شهر کرج در سال ۲۰۱۰ توسط فضانوردان ماموریت ای‌اس‌اس-۲۳در سال ۱۳۱۲ هجری شمسی با احداث جاده آسفالته تهران - کرج به سواحل دریای خزر (چالوس) و همچنین احداث جاده های غرب کشور (قزوین - همدان - تبریز - زنجان و . . . )، شهر کرج به یک گلوگاه مهم ارتباطی تبدیل گردید. در دوران پهلوی احداث کارخانجات و تاسیسات صنعتی فراوان حد فاصل تهران - کرج - قزوین و اطراف آن باعث شکوفایی و گسترش روز افزون شهر گردید. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بر سرعت گسترش این کلانشهر هر روزه افزوده می گردید تا امروزه که چهره یک شهر به نام و مشهور با کلیه پیشرفت های صنعتی، آموزشی، علمی، بهداشتی، تفریحی و . . . را به خود گرفته، به حدی که چهره چند دهه گذشته آن با چهره کرج امروز غیر قابل مقایسه می باشد [۴].موقعیت راههای استان [ویرایش]از سمت(شرق) تهران به کرج سه راه منتهی می‌شود که:بزرگراه شهید لشگریآزادراه تهران کرجبزرگراه شهید همت (بزرگراه شهید باکری)در دست ساخت.از سمت(غرب) قزوین یک راه که:آزادراه کرج قزویناز سمت شمال که:جاده چالوسریشه‌یابی نام [ویرایش]کرج از واژهٔ کراج به معنی بانگ و فریاد است. زیرا در تپه آتشگاه و کوههای کلاک و قلعه دختر شهرستانک و بز قلعه اشتهارد در ایام تابستان برای خبر رساندن و دیده بانی آتش افروزی می‌شد و در موقع جنگ بدینوسیله از هجوم دشمنان با خبر می‌شدند، در آن روزگار ممکن است، نام کرج، کراج بوده‌است.[نیازمند منبع]در فرهنگ نفیسی کرج به معنی گوی، گریبان، چاک و شکاف آمده و آنرودخانه ایست که در کوههای شمال غربی ری جاری می‌شد و بلوک شهریار و ساوجبلاغ را مشروب می‌سازد و نام دهی است در کنار این رودخانه که پادشاهان قاجار در آنجا بناها و قصرهای عالیه برپا نموده‌اند. همچنین در کتب مختلف آمده، لفظ کرج از واژهٔ کرژ به معنی کوهپایه‌است.[۵]مراحل گسترش تاریخی [ویرایش]تصویر هوایی از شهر کرج در سال ۱۳۳۵ هجری شمسیتصویر هوایی از شهر کرج در سال ۱۳۵۳ هجری شمسیکرج در محدودهٔ خیابان‌های کشاورز و مصباح، روستایی تابع بخش ساوجبلاغ از توابع حوزه ۱۹ تهران بود و در این دوره مراکز اداری و تجاری آن گاهی تهران، برغان، کردان و هشتگرد بوده‌است. سپس شهر کرج تابع شهرستان تهران شد و نمایندگی‌های ادارات مرکزی به رتق و فتق امور آن می‌پرداختند. این شهرستان با جهشی سریع از دوره روستایی و شهری گذشت و منطقه بسیار وسیعی را در بر گرفت. اشتهارد، شهریار، طالقان، ساوجبلاغ، کوهپایه و بخش حومه تابع استان تهران، همه قلمرو کرج به حساب می‌آمد.پس از انقلاب اسلامی، با گسترش سریع و افزایش جمعیت و پیدایش قطب‌های جاذبه‌ای، کرج به چندین شهرستان و منطقه تقسیم شد؛ که اینک هر کدام از بخش‌های پیشین به یک شهرستان و بسیاری از روستاهای اقماری آن خود به شهر و شهرک‌هایی تبدیل شده‌اند.[نیازمند منبع]محدوده‌ای که امروز کرج بزرگ (شهر کرج) نامیده می‌شود، در گذشته شامل روستاهایی تابع حوزه کن، شهرستان شمیران، ساوجبلاغ و شهریار بوده است؛ و کلاک، سرجو، حصار، وسیه، باغ پیر، بیلقان، حسین‌آباد بیلقان، علی‌آباد پرگیرک، تپه مرادآباد، بیدستان، صحرای ویان، جوادآباد، نهر رستم، دره دروا، حسن‌آباد، حاجی‌آباد، صوفی‌آباد، وهرجرد (ورگرد)، دلمبر، حیدرآباد، میان‌جاده، شنبه‌دژ، نوزمین، سیاه کلان، کسین، کارخانه قند، حسین‌آباد مهرشهر، پیشاهنگی، گلدشت، جو مردآباد، سرحد آباد، آسیا برجی، سرآسیاب، ده کرج، حسین‌آباد راه‌آهن، شهر صنعتی، اطراف امامزاده طاهر و امامزاده حسن، باغ فلاحت و مناطق دیگری که درسال‌های اخیر در محدوده شهر کرج قرار گرفته، را در بر می‌گرفته‌است.[نیازمند منبع]در سال ۱۳۸۹ خورشیدی پس از تصویب مجلس شورای اسلامی، شهر کرج به همراه ۳ شهرستان دیگر در قالب استان البرز جای گرفت.[نیازمند منبع]برپایه بررسی‌های سال ۱۳۸۷ خورشیدی کلانشهر کرج در آن سال دارای ۶۸۰ هکتار بافت فرسوده شهری بوده‌است.[۷]دانشگاه‌ها و مراکز علمی گسترده مستقر در شهر کرج [ویرایش]دانشگاه علمی کاربردی شهرداری کرجدانشگاه آزاد اسلامی واحد کرجدانشگاه خوارزمی (پردیس کرج)مرکز تحقیقات کشاورزی و پزشکی هسته‌ای کرجدانشگاه آزاد اسلامی واحد کرجپژوهشگاه مواد و انرژیسازمان سنجش آموزش کشورموسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذرموسسه تحقیقات واکسن و سرم سازی رازی حصارکمجتمع تولیدی، تحقیقاتی انستیتو پاستور ایرانموسسه تحقیقات علوم دامی کشورموسسه تحقیقات خاک و آبمرکز فضایی ماهدشتمرکز تحقیقات فضایی (مجتمع دانشگاهی هوا فضا)مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایرانپردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهرانپژوهشکده توسعه صنایع شیمیایی ایرانموسسه تحقیقات و آموزش مدیریت (وابسته به وزارت نیرو)معاونت آب وخاک وصنایع (وابسته به وزارت جهاد کشاورزی)مرکز پژوهشهای کاربردی سازمان زمین شناسیدانشگاه هنر (پردیس کرج)دانشگاه خوارزمی (پردیس کرج)دانشگاه محیط زیستدانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی البرزدانشگاه جامع علمی - کاربردیدانشگاه پیام نوردانشکده پزشکی گلشهردانشگاه علمی کاربرد مرکز تربیت مربیدانشگاه علمی کاربردی قند کرجدانشگاه علمی کاربردی داروگرمرکز تربیت مربی و پژوهش‌های فنی و حرفه‌ایمرکز آموزش عالی امام خمینی (ره) (وابسته به وزارت جهاد کشاورزی)مرکزتربیت مربی سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای کشورآموزشکده عالی سما واحد کرجمرکز تربیت معلم حکیم ابوالقاسم فردوسی فردیسمرکز آموزش عالی علمی و کاربردی جهاد دانشگاهی شعبه کرجمرکز آموزشی شهید سلطانی کرج (تیزهوشان کرج، دفتر سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان)دبیرستان و مرکز پیش دانشگاهی البرزدبیرستان و مرکز پیش دانشگاهی دهخداآموزشکده فنی و حرفه‌ای پسران کرج (شهید بهشتی)آموزشکده فنی و حرفه‌ای دختران کرج (هفده شهریور)مراکز صنعتی کرج [ویرایش]کرج دارای تعداد زیادی واحدهای تولیدی و صنعتی است که در مناطق مختلف شهر و یا عمدتاً در شهرکهای صنعتی متمرکز شده‌اند. برای نمونه دو شهرک صنعتی سیمین دشت و بهارستان مجموعاً بیش از ۴۷۰ واحد تولیدی فعّال دارند و بیش از ۹۵۰ واحد دیگر در مناطق مختلف شهر و حومه آن قرار دارند.[۸].مکان‌های تاریخی، فرهنگی [ویرایش]کاروانسرای شاه‌عباسیدر حوزه فرمانداری کرج بیش از ۱۰۰ اثر با ارزش فرهنگی – تاریخی و هنری شناسایی شده و در گزارش بررسی و شناسایی این منطقه درج گردیده. از آثار ومکانهای تاریخی که دارائه قدمت دوره اسلام وبیش از اسلام ودوره قاجار و صفوی و قرن ۷ و ۸ و ۹ هجری می‌توان موارد زیر را نام برد.[نیازمند منبع]اثرقدمتآهنین راه و پل سنگیدوره اسلامیتپه‌های امامزاده احمد و محموددوره اسلامیمسجد هلجرددوره قاجارمسجد جامعدوره قاجارکاروانسرای کندواندوره قاجارکاروانسرای شاه عباسیدوره صفویقبرستان قدیمیدوره صفویچنار حصار۸۰۰ سالهدرخت سرو کهن۱۳۰۰ سالهتپه (آق تپه) مهرشهرباستانیتپه مرد آباد ماهدشتباستانیحمام حیدر آبادصفویهآثار فرهنگی و تاریخی دهستان‌های نسا، آسارا و آدران در منطقه‌ای کوهستانی قرار داشته و آبادی‌های آن‌ها در دره‌های پرشیب و یا بر کناره بلند کوه‌ها ایجاد شده‌است.در شهرهای کمال شهر، گرمدره، محمدشهر از حوزه فرمانداری کرج آثار ارزشمند و چشمگیری وجود دارد که شماری از آنها توسط کارشناسان میراث فرهنگی استان تهران و کرج شناسایی شده و تعدادی نیز در حال بازسازی و استحکام بخشی هستند. دو گرمابهٔ قدیمی واقع در روستاهای هلجرد و بیلقان نیز از آثار طبیعی کرج است.[۹]جاذبه‌های گردشگری [ویرایش]جاده کرج - چالوس پس از تونل کندواندریاچه سد امیرکبیر (سد کرج)دهکده آبی پارساز جمله جاذبه‌های گردشگری کرج می‌توان جاده کرج - چالوس، باغ سیب مهرشهر کرج، کاخ مروارید (شمس)، پارک خانواده جهانشهر و روستای تاریخی آتشگاه را نام برد.کاروانسرای شاه‌عباسی، پل تاریخی کرج و امامزاده طاهر کرج که مدفن بسیاری از ناموران شعر و هنر معاصر ایران است از دیگر جاذبه‌های تاریخی - فرهنگی گردشگری کرج به شمار می‌روندو[نیازمند منبع]امامزادم محمد حصارکامامزاده سپهسالارامامزاده کبری و صغریدر اشتهارددیگر جاذبه‌های گردشگری کرج:مجموعه سد امیرکبیر، امکانات ورزش‌های آبی از جمله قایق سواری، اسکی روی آب، ماهیگیریپیست موتور کراس حصارکپیست اسکی دیزینپیست اسکی خورروستای آتشگاه کرجدهکده واریانآتشکده تخت رستمکاخ سلیمانیه واقع در دانشکده کشاورزیباغ لاله گچسرروستای نشترودآرامگاه شاهزاده سلیماندره ارنگهروستای برغاندریاچه سد طالقانباغات طالقانروستای آغشترودخانه کرجغار یخ‌مراددره پل خوابروستای وینهآبشار آدرانباغ گلهادهکده آبی پارسمرکز خرید مهستانمرکز خرید پارسیانبازار بزرگ المهدی (حصارک)موزه تاریخ طبیعی کرجپارک خانواده کرج با امکانات ورزشی و تفریحیپارک تنیسباغات جهانشهرکوه باغستان کرجروستای چنارک (حصارک)روستای سرجوبروستای دروانروستای پلنگ آبادروستای سرتپهروستای راشتهروستای سپهسالاردهکده وررزشی روستای سنقرآبادروستای لیلستانروستای گرمابروستای علی آباد گونهبوستان‌های کرج [ویرایش]شهر کرج در گذشته‌ای نه چندان دور، با توجه به آب و هوای مناسب و وجود منابع آبی چون رودخانه‌ی کرج، باغ شهری زیبا و سبز با درختان کهن و بی‌شمار بوده است که آثار آن هنوز هم در شهر به چشم می‌خورد. در طی ۴۰ سال اخیر و با هجوم جمعیت از سراسر ایران به این شهر، رفته رفته باغ‌های آن تخریب و با مناطق مسکونی و راه‌ها جایگزین گردید.پارک ایران زمین در زمستاناز مناطقی که دارای درختان انبوه زیادی بوده‌اند و در حال حاضر نسبت به دیگر مناطق کرج دارای فضای سبز و درختان بیشتری هستند می‌توان به جهان‌شهر، مهرشهر و عظیمیه اشاره کرد. پارک جهان‌نما، باغ سیب مهرشهر و باغ‌های مرحوم محمدصادق فاتح در جهان‌شهر از جمله باغ های بزرگ کرج هستند که البته قسمت‌های زیادی از آن‌ها در ۳۰ سال اخیر توسط مسئولان شهری و کشوری و ساکنان آن از بین رفته است. در حدود ۵ الی ۶ سال اخیر شهرداری کرج تصمیم گرفته که هویت باغ‌شهر کرج را به این شهر برگرداند و اقدام به ساخت پارک‌ها و بوستان‌های متعدد در سطح شهر کرده است. البته راه زیادی تا احیای باغ‌های انبوه از دست رفته باقی است.در حال حاضر شهر کرج دارای بیش از ۱۷۰ پارک و بوستان کوچک و بزرگ است. از معروفترین آن‌ها می‌توان به پارک جهان‌نما، پارک چمران، پارک تندرستی، پارک ایران زمین، باغ خانواده، پارک تنیس و پارک هامون اشاره کرد.تالار شهیدان نژاد فلاح، بوستان جهانپارک جهان‌نما [ویرایش]پارک جنگلی جهان نما بزرگترین پارک شهر کرج با گونه های گیاهی و دریاچه زیباست که قدمتش به نیم قرن می رسد. این پارک در زمینی به مساحت هزار و 400 هکتار و در حد فاصل اتوبان تهران – کرج و بزرگراه شهید همت واقع شده است؛ پارکی که قرار است به همت مسئولان به یکی از زیباترین پارکهای کشور بدل شود.آنگونه که تاریخ برای این پارک روایت شده است؛ جهان نمای کرج از بزرگان و نامداران کشورهای جهان قول گرفته بود که در سفرهایشان به این پارک به یادگار درختی بکارند تا حکایتی باشد برای آیندگان.وجود درختان جوان و کهنسال پارک زمینه را برای نماد گردشگری طبیعی و تاریخی مهیا کرده است و در روز طبیعت به یکی ازمناسب ترین مکانها برای تفریح خانواده ها بدل شده است. در دنیای امروز کرج که جمعیت بیش از دومیلیونی را در خود سکنی داده و زمین و آسمانش را دود و صدای ماشین گرفته است، وجود پارکی سر سبز به نام و وسعت " پارک جهان نما " نعمتی بزرگ است، گونه های نادر گیاهی، دریاچه و جزیره مصنوعی این پارک که در زمان گذشته با طراحی زیبا و منحصر به فردی ایجاد شده بود از دیگر جاذبه های این مجموعه زیبا و منحصر به فرد است. چندین سال است که واگذاری پارک " جهان نما " با تولی گری اداره منابع طبیعی به شهرداری کرج مطرح است. تا جایی که نمایندگان مردم کرج در مجلس شورای اسلامی نیز با هدف حفظ منابع و سرمایه های طبیعی همچنین ایجاد پارکی با شکوه برای استفاده شهروندان به دنبال تحقق این موضوع برآمدند. سال گذشته و پس از برگزاری جلسات متعدد بالاخره جهان نما به شهرداری کرج واگذار شد تا این دستگاه بزرگ اجرایی شهر با مدیریت سازمان پارکها و فضای سبز چهره‌ای تازه به جهان نما ببخشد و از این رو نیز کاشت نهال و بهسازی و نوسازی پارک جنگلی جهان نما از سوی شهرداری آغاز شد[۱۰].پارک چمران [ویرایش]منطقه خوش آب و هوای کرج یکی از مهمترین مناطق پرورش گل در ایران بوده و گل گوهر شب‌چراغ نیز به طور استثنایی تنها در این منطقه قابل تولید و پرورش است. پارک دکتر چمران از اواسط بلوار سر سبز ورودی اصلی شهر کرج که به همین نام است آغاز شده و منطقه وسیعی را تا تپه های کلاک و ورودی جاده چالوس در بر می‌گیرد [۵]. وسعت این پارک حدود ۴۰ هکتار است.رودخانه کرج از میان این پارک نیمه طبیعی گذر می‌کند و کناره این رودخانه تفرجگاه مناسبی برای اهالی کرج در ایام تعطیل بوجود آورده و نیز این پارک دارای یک شهر بازی زیبا و مجهز است که در سال ۱۳۹۰ به عنوان شهر بازی نمونه کشوری انتخاب گردید. از دیگر امکاناتی که در این پارک وجود دارد سینما تئاتر وزارت فرهنگ ایران است که در ضلع شمال غربی این پارک واقع شده است [۵].باغ گلها در داخل پارک چمران که باغی بسیار زیباست، در سال 84 توسط سازمان پارکها و فضای سبز شهرداری کرج در زميني به مساحت 30 هزار مترمربع بنا شد که در آن بيش از 300 گونه گياهي از جمله کروپسيس، ميخک، ساکولنت، ياس هندي، ارغوان، پيچ اناري و ... وجود دارد. اين باغ داراي بخش هاي مختلفي از جمله محوطه پرچينهاي تو در تو، کلکسيون رز، قفس پرندگان، آلاچيق، رستوران و کافي شاپ و آبشار است [۱۱].باغ سیب مهرشهر [ویرایش]باغ سیب مهرشهر یکی از جاذبه های گردشگری سرسبز و وسیع کلانشهر کرج به شمار می رود که به مثابه ریه تنفسی برای این شهر عمل می کند. باغ سیب مهرشهر کرج با حدود 400 هکتار وسعت در نزدیکی کاخ مروارید (شمس سابق) در جنوب غربی این شهر واقع است واکنون توسط بنیاد مستضعفان اداره می شود. این باغ دارای ۷۰ هزار اصله درخت میوه شامل گلابی، سیب، هلو، گردو و آلو می‌باشد. این باغ که قدمت آن به دوران حکومت پهلوی باز می‌گردد، دارای درختانی کهنسال و چشم اندازی زیبا است. باغ سیب مهرشهر به رغم داشتن مالکان حقیقی و حقوقی جزء سرمایه های طبیعی شهر کرج محسوب می‌شود[۱۲].مناطق شهرداری کرج [ویرایش]در سال ۱۳۹۱ خورشیدی شهر کرج دارای ۱۲ منطقه شهری است [۲].مناطق شهری کرججمعیت و مساحت مناطق شهری کرج [۲]منطقهمساحت منطقه (هکتار)مساحت حریم مناطقجمعیت سال ۸۵جمعیت سال ۸۹۱۸۸۳٫۳۶۸۷۰۰٫۶۸۸۱۲۵٬۲۵۳۱۴۵٬۰۴۱۲۱۱۱۹٫۸۵۳۵٫۶۸۷۱۰۳٬۹۸۶۱۲۰٬۴۱۴۳۲۴۱۷٫۳۷۳۱۰۱۳٫۱۱۵۱۳۸٬۵۳۹۱۶۰٬۴۲۶۴۱۶۵۰٫۱۷۸۴۲۱٫۸۳۶۱۰۳٬۷۹۶۱۲۰٬۱۹۴۵۱۱۶۷٫۸۹۶۰۱۷۴٬۵۷۲۲۰۲٬۱۵۲۶۱۹۵۹٫۴۱۴۴۰۱۷٫۹۳۵۱۸۵٬۵۴۵۲۱۴٬۸۵۸۷۱۵۴۱٫۰۳۴۸۰۹٫۹۷۱۱۰۷٬۶۷۷۱۲۴٬۶۸۸۸۹۹۹٫۸۸۸۲۸۸٫۶۵۷۱۱۳٬۱۷۷۱۳۱٬۰۵۷۹۶۶۴٫۳۵۴۱۳۸۱٫۷۳۹۹۰٬۰۲۱۱۰۴٬۲۴۳۱۰۱۸۷۵٫۳۷۲۴۳۲٫۱۰۲۱۲۳٬۳۴۷۱۴۲٬۸۳۴۱۱۱۵۶۴٫۶۴۲۴۰۵۹٫۰۸۶۶۱٬۰۱۷۷۰٬۶۵۷۱۲۱۶۹۵٫۶۶۴۲۳۰٫۴۵۹٬۱۰۰۶۸٬۴۳۷جمع۱۷۵۳۸٫۹۷۹۱۷۸۹۱٫۲۱۶۱٬۳۸۶٬۰۳۰۱٬۶۰۵٬۰۰۰محله‌ها [ویرایش]از محله‌های قدیمی کرج که دارای ساکنین اصیل و بومی هستند می‌توان به محله‌های مصباح، حاجی‌آباد، جوادآباد، آسیاب برجی، حصارک، میان‌جاده، حصار،کمال آباد، کلاک، کردان و سرحدآباد و روستاهای اطراف جاده چالوس تا محدوده تونل کندوان اشاره کرد. گویش بومی کرج که به گویش‌های ایرانی مناطق شمالی‌تر همانندی داشته در این محله‌ها صحبت می‌شده‌است.[۱۳]دیگر محله‌ها:مرکز شهر کرجمصباح کرجسرحدآبادساسانی (شهید صدوقی)آساراشهرک استانداردچهارراه طالقانیرزکانواریان شهرولدآباداتحادشهرک استاداناسلام‌آباد (کرج)اسلام‌آبادآسیاب برجیاصفهانی‌هااکبرآباداوقافی(کوی امامیه)باغستانالمهدیمحله بهارجهانشهرجوادآبادچهارصددستگاه کرجحاجی‌آبادحسن‌آبادحسین‌آبادحصارحصار بالاحصارکحیدرآبادخیابان فردوسیشهرک خرمدشتدهقان‌ویلادولت‌آبادرزکان نوزیبادشتسرجوبیزدیها. بهمن ۱۶سهرابیهشاهین ویلاشهر صنعتیشهرک ۱۱۰جعفرآباد (جعفریه)ماهدشتمشکین دشتشهرک امامشهرک امام رضاشهرک پیشاهنگیشهرک گلدشتشهرک جهازی‌هاشهرک خاتم الانبیاءشهرک ذوب آهنشهرک شاهدشهرک شهید رستمیشهرک شهید مطهریشهرک شیخ سعدیشهرک فرهنگیانشهرک وحدتشهرک منظریهشهرک یاسشکرآبادعظیمیه (شهرک رسالت)فاز ۴فردیسقزلحصارقلمستانکردانکوی امامیهکوی بنفشهکوی شقایقکوی قائمکوی کارمندان جنوبیکوی کارمندان شمالیکوی مدرسکوی ولی‌عصرکیانمهرکمالشهرگرمدرهگلشهرگوهردشت (رجایی‌شهر)رستاخیزمحمد شهرمهرویلامهرشهرنوروزآبادهمت‌آبادوسیهوهرجردویاناشتهاردشهرک طالقانیباغستانبنیاد(۳۵۰ متری)شهرک ظفرکوهپایهشهرک احسانی نژاد۲شهرک کوثر۴۵ متری گلشهرورزشگاه انقلاب کرج- شاهین ویلاورزشگاههای کرج [ویرایش]قهرمانی تیم فوتبال سایپای کرج در لیگ برتر ششم، ورزشگاه انقلابمهمترین ورزشگاههای کرج عبارتند از:ورزشگاه دکتر شریعتیورزشگاه انقلاب اسلامی کرجآدرس ورزشگاه شریعتی: کرج، میدان استاندارد به سمت حسین آباد راه آهنآدرس ورزشگاه انقلاب: کرج، میانجاده به سمت میدان امام حسین بعد از میدان به سمت باغستان ورزشگاه انقلاب اسلامیورزشگاه انقلاب کرج در حال حاضر ورزشگاه خانگی تیم‌های سایپا در لیگ‌های برتر کشور محسوب می‌شود به طوریکه تیم‌های فوتبال و والیبال سایپا بازی‌های خود در لیگ برتر را در این ورزشگاه برگزار می‌کنند. تیم فوتبال سایپای کرج در سال ۱۳۸۶ در این ورزشگاه با برد ۲ بر صفر مقابل تیم مس کرمان قهرمان لیگ برتر ششم شد. تیم والیبال سایپای کرج هم در سال ۹۰ با باخت برابر تیم کاله آمل در این ورزشگاه در دیدار فینال به مقام نایب قهرمانی لیگ برتر والیبال کشور نائل شد.ورزشگاه شریعتی هم بین سالهای ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۹ میزبان بازی‌های خانگی باشگاه فوتبال بهمن کرج بود و این تیم در این ورزشگاه به افتخارات زیادی در سطح اول فوتبال کشور رسید. این ورزشگاه همچنین در چند سال ابتدایی میزبان بازی‌های تیم فوتبال سایپای کرج هم بود.حمل و نقل وشبکه ارتباطی [ویرایش]بزرگراه مخصوص تهران-کرجمسیر جابجایی کاروان‌ها به سمت جاده چالوس از میان روستای کرج که در دوره قاجار ساخته شده‌است امروزه جای خود را به بزرگراه داده‌است. این مسیر تهران را به کرانه‌های دریای خزر از طریق تونل کندوان که در سال ۱۹۳۸ احداث شد، متصل می‌کند. یکی دیگر از راه‌های اصلی که از میان کرج می‌گذرد بزرگراهی بود که تهران را به آذربایجان و گیلان متصل می‌کند.[۶]کلان شهر کرج از دیرباز، پل ارتباطی و گلوگاه بسیار مهمی در حد فاصل تهران- قزوین و شهرهای استان مازندران بوده‌است.[نیازمند منبع]همچنین در طی سه دهه گذشته با ایجاد شبکه راه‌های جدید و احداث آزادراه‌های منشعب و عبوری از آن بر اهمیت این شهر در مسیر ارتباطی تهران به کشورهای اروپایی افزوده شده‌است.[نیازمند منبع] مهم‌ترین راه‌های ارتباطی کرج عبارت‌اند از:آزادراه تهران- کرج- قزوین به طول ۱۴۸ کیلومترراه آسفالته کرج- هشتگرد به طول ۳۸ کیلومترراه آسفالته کرج- چالوس به طول ۱۶۱ کیلومترراه آسفالته کرج- شهریار به طول ۱۸ کیلومترراه آسفالته کرج- بوئین زهرا به طول ۹۸ کیلومترراه آسفالته کرج- رباط کریم به طول ۴۰ کیلومترراه آسفالته کرج- گاجره – دیزین- شمشک به طول ۸۲، ۸۸ و ۱۰۳ کیلومترراه آسفالته کرج- برغان, طالقان. در دست ساختهمچنین در سال ۱۳۸۰ انواع راه‌های موجود در شهرستان کرج (آسفالت، اصلی، فرعی، شنی) بالغ بر ۶۳۶ کیلومتر بوده‌است.[نیازمند منبع]پایانه‌های مسافربری کرج نقش عمده‌ای را در زمینه ترابری و جابجایی بار و مسافر از مقصد کرج به سوی نقاط مختلف ایران بر عهده دارند. همچنین در سال ۱۳۷۷ فعالیت روزانه قطار سریع‌السیر کرج- تهران (مترو-خط ۵) مورد بهره‌برداری قرار گرفت و از ایستگاه مرکزی کرج تا ایستگاه صادقیه (آریاشهر) تهران می‌توان استفاده نمود و ادامه مسیر در جنوب تهران به ایستگاه شهر ری و بهشت زهرا و شمال تهران به ایستگاه میرداماد منتهی می‌گردد. در حال حاضر مترو در مسیر کرج- مهرشهر به طول ۱۱ کیلومتر مورد بهره برداری قرار گرفته‌است.[نیازمند منبع] ایستگاه راه آهن شهر کرج که در قسمت جنوب آزادراه تهران-کرج قرار دارد یکی دیگر از شبکه‌های انتقال مسافر و بار می‌باشد که فاصله آن از تهران به کرج ۴۱ کیلومتر و از ایستگاه کرج تا قزوین ۱۰۳ کیلومتر است.[نیازمند منبع]قطار شهری (مترو) [ویرایش]لزوم [ویرایش]شـهر کرج که در سال ۱۳۳۵ با ۱۴۰۰۰ نفر جمعیت در حقیقت شهرکی کوچک و مصفا و دارای زیرساخت‌های ساده ولی متناسب با نیاز خود بود ناگهان به گونه‌ای انفجار آمیز به شهری متراکم و پرجمعیت مبدل گشت به نحوی که هم اکنون با جمعیتی حدود ۰۰۰ ۰۰۰ ۲ نفر که کماکان نیز در حال افزایش می‌باشد، انتظار می‌رود در سال ۱۴۰۴ به ۰۰۰ ۲۰۰ ۲ نفر بالغ گردد و با سرعت اعجاب انگیزی جمعیت جذب نموده و متأسفانه، شبکه راهها و شوارع آن نتوانستند همزمان با این افزایش، توسعه و گسترش یابند، لاجرم در حال حاضر وسایط نقلیه همگانی جوابگوی تعدد فزآینده مسافران نخواهند بود و ناگزیر به شبکه ضعیف راهها و خیابانهای این شهر فشار مضاعفی را تحمیل و مسایل اجتماعی بسیار زیادی را ایجاد نموده‌است.لهذا شهر کرج بنابه دلایل مشروح ذیل حتی با وجود برنامه توسعه شهری قادر به تأمین نیازهای جمعیتی خود نخواهد بود:عدم وجود زیرساخت‌های شهری.عدم معابر کافی برای جابجائی و تردد شهروندان بدلیل گرانی زمین جهت تعریض معابر.عوامل محدود کننده رشته کوه‌های البرز در شمال، اتوبان تهران - قزوین در جنوب و رودخانه کرج در شرق.شهر کرج در حال حاضر بغیر از تهران سومین شهر پرجمعیت کشور بوده که روند گذشته نشان می‌دهد این شهر از سال ۱۳۳۵ تاکنون با توجه به موقعیت همجوار بودن آن با تهران، رشد سریع پیدا کرده و از ردیف هفتادم جمعیت شهر در سال مذکور به ردیف چهارم در سال ۱۳۸۰ با جمعیت ۰۰۰ ۳۰۰ ۱ نفر رسیده‌است. با توجه به جمعیت ساکن در حوزه شهر کرج بزرگ و همچنین جمعیت شهرکهای اقماری آن جهت اشتغال و دریافت خدمات مختلف که همه روزه در سطح این شهر تردد دارد معابر مرکزی شهر را با عبور و مرور سنگین مواجه نموده‌است و در بعضی از مسیرها در اغلب ساعات روز، ترافیک سنگین و راهبندانها آزاردهنده می‌باشد که نتایج مطالعات بعمل آمده مهندسین مشاور به تفصیل و به استناد آمار و ارقام مؤید نیاز کرج بر ضرورت تسریع احداث قطار شهری (مترو) می‌باشد. مطالعات امکان سنجی احداث قطار شهری کرج و حومه که با همکاری سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور صورت گرفته در ابتدای سه ماهه اول سال ۸۲ به انجام رسید که کلیات آن در جلسه مورخه ۸۲/۳/۲۱ شورای ترافیک استان تایید گردید و در جلسه مورخه ۸۲/۵/۸ کمیته فنی شورایعالی ترافیک شهرهای کشور، ۲۵ کیلومتر آن به تصویب رسیده و سرانجام این امر در تاریخ ۸۲/۷/۹ به تصویب نهائی شورای عالی ترافیک شهرهای کشور رسید.تاریخچه [ویرایش]سازمان قطار شهری کرج و حومه در تاریخ ۸۰/۱۰/۱ با ابلاغ اساسنامه توسط وزیر محترم کشور رسماً فعالیت خویش را با رسالت رفع مشکلات در ادامه احداث مسیر قطار سریع السیر کرج – مهرشهر و مطالعات وسیع و عمیق حمل و نقل انبوه ریلی در کرج آغاز نموده‌است. به منظور بهره گیری از توان علمی تخصصی داخلی با برنامه ریزی متخصصین سازمان و همکاری کارشناسان محترم وزارت کشور، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، استانداری تهران، شرکت مترو، شهرداری کرج، شرکت‌های مهندسین مشاور ذیصلاح کشور اولین شرح خدمات ریلی کشور تدوین و به تصویب کمیسیون ۳۲۰۰ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور رسید. با بهره گیری از شرح خدمات مذکور و انتخاب ۵ شرکت مهندسین مشاور ذیصلاح و بهره گیری از چهل و هشت هزار پرسشنامه مبدأ و مقصد مطالعات حمل ونقل انبوه ریلی کرج تکمیل و ۶۰٫۶۵ کیلومتر سیستم قطار شهری که در جلسه مورخ ۸۲/۳/۲۱ شورای ترافیک استان تایید و در جلسه مورخ ۸۲/۵/۸ کمیته فنی شورایعالی ترافیک کشور به تصویب رسید و سرانجام این امر در چهل و هشتمین جلسه شورایعالی هماهنگی ترافیک شهرهای کشور در تاریخ ۸۲/۷/۹ به تصویب نهایی رسید و مطابق صورتجلسه مذکور خط یک از محدوده میدان دانشگاه خوارزمی (کمال شهر) تا محدوده سه راه اندیشه به طول ۲۵ کیلومتر و ۲۶ ایستگاه مورد تصویب قرار گرفت[۱۴].نقشه خطوط [ویرایش]شهر کرج دارای ۶ خط مصوب قطار شهری است [۱۴].نقشه خطوط قطار شهری کرجاطلاعات خطوط [ویرایش]اطلاعات خطوط متروی کرج[۱۴]ردیفنام خطمسیر خططول خطتعداد ایستگاهپیش بینی میزان جابجایی مسافر در هر جهت در ساعت۱خط ۱گرمدره - گلشهر - پایانه مهرشهر۱۷ کیلومتر۳۳۰۰۰۰۰۲خط ۲کمالشهر - چهارراه طالقانی - میدان امام حسین - شهر ملارد۲۷ کیلومتر۲۳۳۵۰۰۰۳خط ۳ایستگاه کرج (میدان شهید سلطانی) - عظیمیه - بلوار موذن - باغستان۱۴/۵ کیلومتر۱۴۱۶۵۰۰۴خط ۴باغستان - فرودگاه پیام۱۸ کیلومتر۱۸۲۲۵۰۰۵خط ۵بلوار شهید موذن (دانشگاه آزاد اسلامی) - محمد شهر۱۵ کیلومتر۱۲۱۸۶۰۰۶خط ۶بلوار تربیت مربی - میدان شهید سلطانی۹ کیلومتر۹۱۷۳۰۰اتوبوسرانی [ویرایش]تاریخچه [ویرایش]سازمان اتوبوسراني كرج و حومه كه در حال حاضر يكي از بزرگترين سازمانهاي خدماتي كلانشهر كرج محسوب مي شود در تاريخ ۱۳۷۰/۶/۳۱ فعاليت خود را با كنترل خطوط تحت پوشش ميني بوسراني در بخش خصوصي رسما آغاز نمود. پس از مدت كوتاهي با خريد ۱۲ دستگاه اتوبوس در واقع پايه اصلي حمل و نقل ناوگان اتوبوسراني كرج در اواخر سال ۱۳۷۰ پايه گذاري شد . خطوط تحت پوشش اين سازمان از شمالي ترين نقطه شهرستان کرج به طول ۱۲۰ كيلومتر رفت و برگشت (گچسر)،جلگه اي ترين نقطه در جنوب غربي شهرستان به طول ۱۷۰ كيلومتر رفت و برگشت (اشتهارد)، از سمت غرب با ۱۷۰ كيلومتر مسافت رفت و برگشت (طالقان) و از سمت شرق با 75 كيلومتر طي مسير رفت و برگشت (ميدان آزادي) را شامل مي شود. خط اتوبوسرانی اشتهارد طولانی ترین خط اتوبوسرانی تحت پوشش سازمانهای اتوبوسرانی کلانشهرها در کشور است. این سازمان در سال ۱۳۸۱ با اعمال سياست دولت مبني بر سبك تر نمودن نقش اجرائي بخش دولتي و پررنگ شدن فعاليت هاي بخش خصوصي،اقدام به واگذاري بخش عمده اي از اتوبوسها به بخش خصوصي نمود بطوريكه هم اكنون ۸۰٪ اتوبوسها تحت پوشش در بخش خصوصي و زير نظر اين سازمان مشغول سرويس دهي به شهروندان گرامي مي باشد [۱۵].وضعیت کنونی [ویرایش]در حال حاضر تعداد کل اتوبوس های سازمان اتوبوسرانی کرج و حومه یک هزار و ششصد دستگاه می‌باشد که در بیش از ۸۰ خط مصوب به شهروندان خدمت رسانی می‌کنند. از مجموع اتوبوسهای سازمان ۲۵۹ دستگاه مربوط به اتوبوس های بخش ملکی سازمان و یک هزار و ۱۲۳ دستگاه نیز مربوط به بخش خصوصی است. ۲۱۱ دستگاه نیز تحت نظارت واحد دربستی فعالیت می کنند. از تعداد ۲۵۹ دستگاه اتوبوس ملکی سازمان ۱۶۸ دستگاه فعال می باشند و ۹۱ دستگاه نیز آماده بکارگیری هستند. از اتوبوسهای بخش خصوصی نیز ۹۲۲ دستگاه اتوبوس فعال و ۲۰۱ دستگاه خارج از خط می باشند. بر اساس آمار ناوگان اتوبوسرانی و تعداد خطوط فعال، سازمان اتوبوسرانی کرج و حومه سومین ناوگان برتر کشور می‌باشد [۱۶].ميانگين سني اتوبوس هاي فعال در شهرستان كرج پنج سال است و این امر موجب شده است تا كلانشهر كرج داراي جوان ترين ناوگان اتوبوسراني كشور باشد [۱۷].قرار است به زودی از سامانه بلیط هوشمند الکترونیک که سامانه‌ای بی‌نظیر در کشور است و قابلیت‌های بسیار بالایی در کنترل ترافیک اتوبوسها دارد در سازمان اتوبوسرانی کرج و حومه بهره برداری شود [۱۸].آب و هوا [ویرایش]کلان شهر کرج از آب و هوای معتدل خشک برخوردار است و بیشترین درجه حرارت در تابستان ها به ۴۰ درجه سانتیگراد بالای صفر و در سردترین ماه سال به ۱۱ درجه سانتیگراد زیر صفر می رسد. کرج به علت اختلاف ارتفاع در نقاط پست و مرتفع دارای پوشش گیاهی گوناگونی است. میزان بارندگی سالیانه در این شهر حدود ۳۰۰ میلیمتر است و تعداد روزهای یخ بندان سال ۴۱ روز (۱۳۸۰) بوده است.[۲]امروزه هوای کرج به دلیل گسترش شهر و تردد زیاد وسائل نقلیه و وجود کارخانه‌ها و شهرکهای صنعتی رو به آلودگی است به طوری که در فصل زمستان وپاییز وارونگی دما کاملا قابل لمس بوده‌است.روز سالم روز آلوده روز سالمجوامع بومی معروف [ویرایش]از مهمترین جوامع اصیل و معروف کرج می‌توان به جامعه بزرگ واریان اشاره کرد. بیشتر اهالی واریان اکنون در کرج زندگی می‌کنند، اما با وجود زندگی شهر نشینی ، هر از چند گاهی به مناسبت‌های مختلف در حسینیه فرهنگی مذهبی واریان واقع در میدان توحید کرج که به همت و تلاش خود ایجاد نموده‌اند، جمع می‌شوند. از آداب و رسوم به خصوص واریانی‌ها می‌توان به عیادت از خانواده‌های داغدار در نخستین روز سال اشاره نمود که به آن "نوعید" می‌گویند. البته اکنون این رسم به نوعی تغییر شکل یافته و جامعه واریانی‌ها در نخستین روز سال، در محل حسینیه واریان حضور یافته تا ضمن پاسداری از آداب و رسوم گذشته، با هم بودن، صمیمیت و لحظات دوستی را به نمایش بگذارند. برگزاری بی ریای مراسم محرم توسط اهالی واریان نیز زبانزد خاص و عام است.مکانهای مهم و مشهور [ویرایش]فرودگاه پیامکاروانسرای شاه عباسیسرم سازی رازیاداره‌ها و نهادهای دولتی [ویرایش]شعبهٔ مرکزی اداره‌های دولتی در استان البرز، در مرکز این استان، یعنی شهر کرج، قرار گرفته‌اند.اداره ارتباطات سیار استان البرز. آدرس عظیمیه م مهران اداره ارتباطات سیار.اداره کل ورزش و جوانان استان البرز. آدرس: کرج، میدان طالقانی، بلوار تعاون پشت اداره آگاهیاداره آموزش و پرورش ناحیه دو کرج در استان البرز.آدرس:کرج نبش میدان استاندارد.اداره آموزش و پرورش ناحیه ۳ کرج در استان البرز. آدرس: کرج میدان آزادگان خیابان مطهری.اداره آموزش و پرورش ناحیه ۴ کرج در استان البرز. آدرس: کرج خ شهید بهشتی روبروی دهقان ویلای دوم.اداره آب و فاضلاب استان البرز(منطقه مهر شهر). آدرس: کرج حصارک ابتدای خ المهدی.اداره پست استان البرز(مرکزی). آدرس: کرج نبش شمالی چهار راه طالقانی.اداره مخابرات استان البرز. آدرس: کرج نبش جنوب شرقی میدان سپاه.اداره کل اوقاف و امور خیریه استان البرز. آدرس:کرج میدان آزادگان روبروی داروخانه شبانه روزی مریم کوچه بنفشهاداره اوقاف و امور خیریه کرج. آدرس:کرج بلوار طالقانی شمالی روبروی فروشگاه فرهنگیاننگارخانه [ویرایش]دورنمای کرج پژوهشگاه مواد و انرژی (مشکین دشت) دور نمای کرج (سه باندی گوهردشت) دریاچه سد کرج دریاچه سد کرج دهکده واریان طبیعت جاده چالوس کرج در زمستان

کرماناز ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
مختصات: شرقی′۰۴°۵۷ شمالی′۱۷°۳۰ (نقشه)برای دیگر کاربردها، کرمان (ابهام‌زدایی) را ببینید.کرمانکرمان°۵۷٫۰۶شرقی °۳۰٫۲۹شمالیاطلاعات کلیکشور ایراناستانکرمانشهرستانکرمانبخشمرکزینام(های) قدیمیکارمانیا، گواشیر، ژرمانیا، بوتیا، شش‌دروازه، کریمان[۱]سال شهرشدنهزاره چهارم قبل از میلادمردمجمعیت۶۲۱۳۷۴ نفر (سال ۱۳۹۰)[۲]زبان‌ گفتاریفارسی با لهجه کرمانیمذهبشیعه و اقلیت زرتشتی و یهودیجغرافیای طبیعیمساحت۱۴ هزار هکتارارتفاع از سطح دریا۱۷۵۶ مترآب‌وهوامیانگین دمای سالانه۱۵٫۸درجهمیانگین بارش سالانه۱۵۵میلیمترروزهای یخبندان سالانه۷۷روزاطلاعات شهریشهردارمهندس ابوالقاسم سیف اللهیره‌آوردقالی، پته، زیره، قاووت، کلمپه، کماچ سهن،قطاب، مسقطی، فالوده کرمانی، خرما،پسته، گردو، مرکبات، حنا، کتیرا، گلاب،ظروف مسی، چاقو و عرقیات گیاهیپیش‌شماره تلفنی۰۳۴۱وبگاهشهرداری کلانشهرکرمانفرمانداری کرمانتابلوی خوش‌آمد به شهربه شهر تاریخی کرمان خوش آمدیدکرمان، خاستگاه تاریخ ایران زمینشهر کِرمان (نام منطقه در پارسی باستان: کارمانیا[۳]) شهری در ایران و مرکز استان کرمان پهناورترین استان ایران درجنوب شرقی این کشور واقع است. جمعیت این شهر طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ برابر با ۶۲۱۳۷۴ نفر بوده‌است.[۴] بناهای تارخی زیادی در این شهر قرار دارد.[۵] به دلیل وسعت شهری و جمعیت کرمان، این شهر جزو کلان‌شهرهای ایران طبقه‌بندی شده‌است. وسعت کرمان ۱۳٫۱۰۰ هکتار است.[نیازمند ارجاع دقیق][۶]شهر کرمان، یک مرکز جمعیتی در منطقه جنوب شرق ایران است.[۷] حاشیه‌نشینی مهمترین مشکل کلانشهرکرمان است.[۸]کرمان در حال تبدیل شدن به شهری الکترونیکی است و این شهر به عنوان پایلوت دولت الکترونیک انتخاب شده‌است و در برنامه‌های توسعه کشور باید به شهری الکترونیکی تبدیل شود.[۹][۱۰]محتویات  [نهفتن] ۱ ریشه نام کرمان۲ تاریخچه۲.۱ پیش از اسلام۲.۲ پس از اسلام۲.۳ ایالت بزرگ کرمان۲.۴ رشد مساحت شهر در طول تاریخ۲.۵ پایتخت بودن در دوره‌های مختلف تاریخی۳ صنایع و معادن۳.۱ صنایع مس شهیدباهنر۳.۲ صنایع ذغالسنگ۳.۳ صنایع لاستیک بارز۳.۴ صنایع سیمان کرمان۳.۵ کرمان موتور۳.۶ خودرو سازان راین(مدیران خودرو)۴ موقعیت جغرافیایی و تقسیمات سیاسی۵ وضعیت طبیعی۵.۱ جغرافیای طبیعی۵.۲ آب و هوا۶ دین۷ فرهنگ۷.۱ نژاد۷.۲ زبان۷.۳ غذاهای محلی۸ جاذبه‌های گردشگری۸.۱ جاذبه‌های تاریخی۸.۲ جاذبه‌های طبیعی۸.۳ جاذبه‌های مذهبی۸.۴ موزه‌ها۸.۵ مراکز تفریحی۹ هتل‌ها۱۰ سوغات کرمان۱۱ صنایع دستی۱۱.۱ فرش کرمان۱۱.۲ پته۱۲ خیابان‌ها و معابر مهم شهر۱۲.۱ بزرگراه‌های شهری۱۳ کتابخانه‌ها۱۴ حمل و نقل۱۴.۱ شهری۱۴.۲ بین شهری۱۴.۳ فرودگاه بین المللی کرمان۱۴.۴ شرکت هواپیمایی ماهان ایر۱۴.۵ پایانه مسافربری۱۴.۶ راه آهن۱۴.۷ مسیرهای اصلی دسترسی به شهر کرمان۱۵ کرمان آینده۱۶ مهم ترین مشکلات شهری۱۷ رسانه‌ها۱۷.۱ دیداری۱۷.۲ شنیداری۱۷.۳ پایگاه‌های اینترنتی و خبری۱۸ بیمارستان هاو مراکز درمانی مهم۱۸.۱ کرمان، قطب پیوند کبد و کلیه ایران۱۸.۲ بیمارستان افضلی پور۱۹ دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی۲۰ ورزش۲۰.۱ اماکن ورزشی۲۰.۲ تیمها و باشگاههای ورزشی۲۰.۳ باشگاه صنعت مس کرمان۲۰.۴ باشگاه والیبال برق کرمان۲۰.۵ باشگاه کوهنوردی جوپار۲۱ مشاهیر کرمان زمین۲۲ جستارهای وابسته۲۳ پیوند به بیرون۲۴ منابعریشه نام کرماننام کرمان را در کتیبه‌های داریوش می‌توان دید. در آنجا کرمان نام ناحیه‌ای است که از آن چوب یاک برای کاخهای هخامنشی حمل می‌شود. نوشته‌های یونانی هم آن را کرمان خوانده و مردم کرمان را تیره‌ای از پارسیان گفته‌اند. از ریشه کر (کر به اوستا و کری به سانسکریت) چندین واژه سانسکریت در دست است. کرمن به معنی کار و کوشش و وظیفه و نیز کارکن و کوشا، کرمینه به معنی ماهر و استاد، کرمان بندا به معنی کاربنده یا وظیفه‌شناس و واژه‌های دیگر که از کرمان ساخته شده‌اند. همه معنی کار و کوشش را می‌رسانند. ریشه دیگر کر که به اوستایی «کر» بهسانسکریت «کری» تلفظ می‌شود و به معنی بریدن و کشتن و جنگیدن است و واژه‌های کارد، پیکار و کارزار نیز از آن است. اگر چه کرمان در گذشته نام‌های دیگری چون بوتیا، کرمانیا، گواشیر و... داشته، اما در مجموع این نظر که نام کارمان (کار به معنی تلاش و سازندگی، و مان بمعنی محل و مکان) در طول زمان به کرمان تبدیل شده بیشتر مأنوس و منطقی است، چرا که اصولاً زندگی سخت و دشوار در کویر، همتی بزرگ و والا و تلاشی افزون را می‌طلبیده. بالا آوردن آب از چند ده متری عمق زمین، کشت و زرع در زمین‌هایی که هر از چندگاه یک بار زیر توفان شن مدفون می‌شده‌اند و... ادامه حیات با چنین وضعیتی کار آسانی نبوده و نیست. در فرهنگ آنندراج می‌خوانیم: کریمان پدر نریمان آن شهر را به نام خود بنا نهاده. در اوستا و سانسکریت، کرمان یعنی کوشا و نریمان، یعنی مردانه.[۱۱][۱۲][۱۳][۱۴]تاریخچهپیش از اسلامپرچم برنزی مربوط به هزاره سوم پیش از میلادپیدا شده در منطقه شهداد نزدیک کرمانسر اسب مربوط به دوره ساسانیان، پیدا شده در کرمانقلعه دختر و قلعه اردشیر از آثار دوران ساسانی در شرق شهر کنونی کرمان، که هنوز خرابه‌های آنها برجاست، گواه بر این است که لااقل در زماناردشیر بابکان در همین محل، شهری آباد یا قلعه‌ای مهم وجود داشته‌است. مؤلف جغرافیای کرمان معتقد است که حدود ۲۲۰ پس از میلاد، به هنگام فتح کرمان به دست اردشیر این محل گواشیر نام داشته و مرکز ولایت کرمان بوده‌است بنا به گفته هرودت کرمانیا از قبایل دوازده گانه ایرانمی‌باشد و ساتراپی چهاردهم (دارا) مشتمل بر ایالت کرمان بوده‌است. در روایات اساطیری آمده‌است که کیخسرو کرمان و مکران را به رستمبخشید همچنین نشانی‌هایی از فرمانروایی بهمن بر این خطه می‌دهند آنگاه روایت تاریخی این سرزمین آغاز می‌شود و اینکه در زمان هخامنشیانکوروش آن را تبعید گاه نبونید(پادشاه مغلوب شدهٔ بابِل) قرار داد سپس سخن از حکومت اشکانیان را شکست داد و فرزند خود را که او هم اردشیر نام داشت به حکومت کرمان گماشت.[۱۵][۱۶] بنا بنوشته‌های مورخ کلدانی و کاهن معبد مردوک در سالهای ۵۳۹ -۵۳۸ -که کتب او از منابع مهم تاریخ زمان کورش است – کرمان از ولایات تابعه کوروش بوده و محلی مطمئن برای او بشمار می رفته‌است. در عصر داریوش کبیر نام کرمان جزء ولایات تابعه هخامنشی آمده‌است و در کتیبه بنای شوش کلمه‌ای مشاهده می‌شود که نام چوب درختی بوده‌است که برای استحکام بنای ساختمانها (شاید همان کاخ) به کار می رفته و محل تهیه این چوب کرمان ذکر شده‌است. در این مورد داریوش می‌گوید «چوب بیش مکن از گنداره(پیشاور) وکرمان حمل شود.» در متن کتیبه‌ای که از شاپور اول ساسانی – در اطراف کعبه زرتشت در نقش رستم فارس – بدست آمده‌است، شاپور درباره قلمرو خود چنین می‌نویسد: منم خداوندگار مزداپرست شاپور شاهنشاه ایرانیان وغیر ایرانیان. امارات و ولایات امپراتوری ایران اینها هستند: پارس، پارت، خوزستان، میشان، آشور، آذیان، عربستان، آذرآبادگان(آذربایجان)، ارمینیا،(ارمنستان)، سسیگان، کرمان وسیستان. هرودت و استرابون مورخان یونانی که قبل از میلاد مسیح می زیسته‌اند در تشریح سفر بازگشت اسکندر مقدونی پس از فتح هند نوشته‌اند «اسکندر مقدونی سرزمین کرمان را برای تصرف هندوستان پیموده، هنگام مراجعت با لشکریان خود که حدود یکصد و بیست هزار نفر پیاده و پانزده هزار نفر سواره بودند به شهر کرمان وارد شد وفرمان داد که مدت یک هفته لشکریان وی در این شهر استراحت کنند و به جشن وسرور بپردازند و از این مطلب معلوم می‌شود که شهر کرمان در عصر تا چه حد وسیع آباد و پر نعمت بوده که توانسته این همه لشکر را به خود راه دهد و آذوقه آنها را فراهم سازد» (بر گرفته از کتاب از قلعه دختر تا دقیانوس تالیف محمد دانشور انتشارات مرکز کرمانشناسی)[۱۷][۱۸] در کتب تاریخی از عهد قدیم، چند جا به نام کرمانیان بصورت بخشی از ایران بر می‌خوریم هرودت گوید:پارسیها به شش طایفه شهری و ده نشین و چهار طایفه چادر نشین تقسیم شده‌اند شش طائفه اولی عبارتند از: مرفیان، ماسپیان، پانتالیان، دروسیان، گرمانیان در خصوص گرمانیان تصور می‌رود همان کرمانیان باشند. در کتیبه‌های هخامنشی ظاهراً مقصود از کلمه کارمانیا همان کرمان است.[۱۹][۲۰] بروس مورخ کلدانی وکاهن مردوک در ذکر فتح بابل توسط کوروش و مسلط شدن کوروش بر نبونید پادشاه بابل می‌نویسد:«... کوروش با او به رأفت رفتار کرده به کرمان تبعیدش کرد تا در آنجا سکنی گزیند، نبونید در آنجا تا آخر عمر بزیست ودر همانجا در گذشت» (برگرفته از حاشیه‌استاد باستانی پاریزی بر کتاب تاریخ کرمان بقلم احمد علی خان وزیری)[۲۱][۲۲] مرحوم احمد علیخان وزیری (مؤلف کتاب جغرافیای کرمان) معتقد است که حدود ۴۳۰ سال قبل از اسلام – به هنگام فتح کرمان بدست اردشیر – این محل گواشیر نام داشته که مرکز ولایت کرمان بوده‌است. بخشی از خانه‌های مسکونی مردم فقیر در پای دامنه‌های این دو تپه و قلعه شکل یافته بوده و بعداً با گسترش تدریجی شهر کرمان در جهت غرب توسعه یافته وبا توجه به توسعه ورونق اقتصادی در دوره‌های بعد از اسلام این شهر بتدریج نضج گرفته ورفته رفته بزرگتر شده تاجایی که وسعت آن به حدود دویست هکتار رسیده هم رسیده، با گذشت زمان وبه دلیل نا امنیمنطقه وحمله غارتگران ودزدان علاوه از حصارهای رفیعی که دور قلعه دختر وقلعه اردشیر کشیده شده بود گرداگرد شهر نیز حصاری بلند کشیده شد.سراسرنمای ارگ راین، دومین بنای خشتی بزرگ جهانباستانی پاریزی مورخ معاصر در کتاب وادی هفتواد به نقل از تاریخ ایران در زمان ساسانیان و همچنین در حاشیه کتاب تاریخ کرمان تالیف احمد علی خان وزیری آورده‌است «گشتاسب پسر لهراسب در سال ۵۷۷۲ از هبوط آدم به طالع میزان آن را بنا نهاد ودر آن بنای آبادانی نهاد وآتشکده ساخت و بعد از آن اسکندر رومی بر ایران مستولی شد و ممالک ایران را به ملوک طوایف بخش کرد، کرمان در تصرف اشکانیان بود در اواخر عهد ملوک طوایف در این خطه دلگشا، هفتواد نامی کرمانی، امیر بود قلعه‌ای در بالای کوهی بساخت. اردشیر بابکان که سر سلسله وپادشاه اول ساسانیان بود ملوک طوایف را در ایران برانداخت و به کرمان آمد. ملک هفتواد بستد به طالع میزان بنای این شهر عظیم گذاشت که اکنون آثار حصار و خندق آن خارج شهر باقی است و آنراموسوم به گواشیر نمود. ابن اثیر در جلد اول الکامل به نقل از طبری می‌گوید: «چون اردشیر به کرمان رفت در آنجا حاکمی بود که بلاش نام داشت وجنگ شدیدی در گرفت واردشیر در آن جنگ شخصاً شرکت داشت و بلاش را اسیر کرد و شهررا گرفت و فرزند خود را که نیز اردشیزر نمام داشت در آنجا گذاشت و..... و قلعه‌ای که بنام اردشیر معروف است شاید در زمان همین اردشیر بابکان وپسرش اردشیر که حاکم کرمان بود ساخته شده باشد وپیش از آن از قلعه دختر قلعه کهنه از شهر دفاع و حفاظت می کرده‌اند. بنای شهر کرمان تا قرن چهارم ه ق در جنوب شرقی قلعه اردشیر وقلعه دختر و در پار این دو قلعه شکل می‌گیرد واز قرن چهارم ه ق به بعد رشد شهر به سمت غرب بوده‌است و از قرن نهم به بعد رشد شهر و محلات آن از غربی ترین نقاط شهر شهر قدیم به سمت شمال وسپس به جانب جنوب شرق بوده‌است. در بخش سازمانی کرمان، و قبل از خراب کردن حصار، ۳۲ محله و جود داشته‌است که در حال حاضر اکثراً به صورت قدیمی خود وبعضاً به صورت مخروبه وبعضاً مخروبه و گاهی با انجام تغییرات جزیی باقی مانده‌است[نیازمند منبع]پس از اسلاممیدان گنجعلیخاندر دوره اسلامی و مقارن با ۲۱ تا ۲۴ هجری قمری و سال‌های بعد از آن، کرمان همواره مورد هجوم اعراب قرار گرفت. در زمان حکومت خلفای عباسی کرمان به شورش‌های مکرر دست زد ولی هیچ یک به سامان نرسید تا سرانجام در سال ۲۵۳ هجری قمری به تصرف یعقوب لیث، موسس سلسه صفاریان درآمد. پس از آن این سرزمین در زیر سلطه حکومت‌های قدرتمند زمان مانند سامانیان، دیلمیان، آل بویه و سلاجقه قرار گرفت. در عصر غزنویان فرمانروایان خونریز و هوسران آرامش را از مردم گرفتند. تنها در عهد سلجوقیان، حکومت ملک قاورد و فرزندانش بود که کرمان روی رفاه و آسایش دید و آثاری چون مسجد ملک پدید آمد. پس از حکومت ۱۵۰ ساله سلاجقه باز با حمله مغول بلای غز بر کرمان نازل شد. براق حاجب از سرداران قراختائیان، کرمان را به تصرف در آورد. از اعقاب وی ترکان خاتون بر کرمان فرمانروایی یافت که در آبادانی شهر کوشید و دخترش پادشاه خاتون نیز حاکمی فاضل و حامی دانشمندان بود. این سلسله از ۶۱۹ تا ۷۰۳ ه. ق. در کرمان سلطنت کردند. در زمان حکومت قراختائیان بود کهمارکو پولو سیاح معروف ونیزی از کرمان دیدن کرد. در سال ۷۱۴ هجری قمری امیر مبارز الدین مؤسس سلسله آل مظفر، کرمان را تصرف کرد.تیموریان از سال ۷۹۶ تا ۸۳۴ برکرمان فایق آمدند. سپس تنی چند از طایفه قراقویونلو در کرمان به قدرت رسیدند.دروازه مسجد که آقامحمدخان قاجار از طریق آن وارد کرمان شد.سلاطین صفوی از ۹۱۵ ه. ق. کرمان را به متصرفات خود افزودند در ۱۰۰۵ ه. ق. ، گنجعلیخان از سوی شاه عباس صفوی به حکومت کرمان رسید که بر اثر تدبیر و تداوم حکومت او، شهر چندی روی آسایش و آرامش دید و زمانه برای ترقی و آبادانی مناسب شد. در روزگار افول قدرت صفویان، افاغنه کرمان را به جزای شهامت و مقاومت در برابر آنان به خاک و خون کشیدند و نادرشاه افشار هم هنگامی به کرمان رسید که بر اثر کشتن رضاقلی میرزا (پسرش) به جنون آدمکشی مبتلا شده بود. او دستور گردن زدن مردم بی‌گناه را صادر کرد و یکی از بزرگترین قتل عامهای معروف تاریخ کرمان را به راه‌انداخت. نادرشاه افشار و عمال او هنگام تسخیر آن در سال ۱۱۶۰ ه. ق. ضمن غارت و چپاول اموال مردم بسیاری مردان آن را سربریده و از کله آنان مناره‌هایی ساختند. محله پامنار که هنوز هم به همین نام خوانده می‌شود یادگار آن فاجعه و تجدید کننده خاطرات تلخ آن جنایت تاسف انگیز می‌باشد.[۲۳] کرمان به دلیل حمایت از آخرین بازمانده زندیه (لطفعلی خان زند) گرفتار خشم آقامحمدخان قاجار قاجار شد که به روایت تاریخ، هفت من (به روایتی بیست هزار جفت و به روایتی دیگر هفتاد هزار جفت) چشم از مردم در آورد. جانشینان او تلاش کردند تا با اعزام حاکمانی مدیر و مدبر همچون محمداسماعیل خان نوری «وکیل الملک» و ابراهیم خان ظهیرالدوله به باز سازی شهر کرمان و دلجویی مردم بپردازند و با برپایی آثاری چون مجموعه ابراهیم خان گذشته‌ها را به فراموشی بسپارند.[۲۴]ایالت بزرگ کرمانایالت کرمان قدیم تا کناره تنگه هرمز و دریای عمان بوده و قسمت عظیمی از استان هرمزگان را هم دربر می‌گرفته‌است. ابن حوقل حدود آنرا در مشرق مکران، در مغرب فارس، در شمال بیابان خراسان و ناحیه سیستان و در جنوب دریای فارس می داند. و از شهرهای آن هرمز، جیرفت، بم، سیرجان، فهرج و... بوده‌است. مقدسی این ایالت را شامل پنج خوره و ناحیت: بردسیر، نرماشیر، سیرجان، بم و جیرفت می داند.[نیازمند ارجاع دقیق]سراسرنمای نقشه ایران در ۱۸۱۴میلادی. ایالت کرمان شهرهای زیادی را در قلمرو خود داشته‌استرشد مساحت شهر در طول تاریخنمایی از شهر کرماندر سال ۱۲۹۳ هجری قمری دور شهر کرمان تقریباً یک فرسخ (۶ کیلومتر) به شکل قثا (خیار چمبر) وطولش از دروازه خراسانی (دروازه گبری) تا دروازه رق آباد(ریگ آباد) وعرضش از دروازه وکیل تا دروازه ارگ واین شهر با برج و بارو و خندقهایی به عرض تقریبی ده متر و عمق چهار متر، محصور بوده‌است. شهر کرمان مشتمل بر شش دروازه بوده‌است به این شرح ] خلاف حرکت عقربه‌های ساعت [ ۱- دروازه مسجد یا دروازه وکیل در محل فعلی میدان شهداء(مشتاق) ۲- دروازه ناصری واقع در شرق محله شهر ۳-دروازه گبری یا خراسانی ۴- دروازه سلطانی یا دولت ۵- دروازه ارگ یا دروازه باغ ۶- دروازه رق آباد وسعت شهر کرمان که تا اواخر قاجاریه ودر داخل حصار حدود دویست هکتار بود با تخریب حصارها که از دهه اول قرن حاضر با تخریب دروازها شروع شد وتا دهه ۴۰ ۱۳ ادامه یافت در سال ۱۹۶۹ میلادی مصدف با ۱۳۴۵ ه ش بر اساس نقشه‌ای که روگراستون ترسیم نموده‌است به ۴۰۰ هکتار رسیده‌است یعنی در نیمه قرن ۱۴ ه ش وسعت شهر کرمان دو برابر شده‌است. بر اساس آمار منتشر شده شهرداری کرمان محدوده خدماتی شهر در سال ۱۳۵۷ به ۳۰۷۲ هکتار ودر سال ۶۵ به ۵۰۸۸ هکتار ودر سال ۱۳۷۱به ۷۶۵۲ هکتار در سال ۱۳۷۵ ۱۱۰۰۰ هکتار ودر سال ۱۳۷۸ به حدود ۱۵۰۰۰ هکتار رسیده‌است. و اکنون در زمره کلانشهرهای ایران جای گرفته‌است.پایتخت بودن در دوره‌های مختلف تاریخیشهر کرمان به دلیل اهمیتی که در ایران داشته در برهه‌هایی از زمان به عنوان پایتخت ایران مطرح بوده‌است. در برخی دوره‌ها چند پایتخت در زمان‌های مختلف و در دوران حکام و پادشاهان مختلف وجود داشته‌است. دوره‌هایی که کرمان در کنار برخی شهرهای دیگر پایتخت بوده‌است:قراختائیان:(حدود ۷۰ سال، تنها کرمان پایتخت بوده‌است).آل بویه:به همراه چندشهردیگر و در دوره‌های مختلف.آل مظفر:کرمان به همراه چندشهر دیگر.زندیه: پس از سقوط شیراز توسط آقامحمدخان قاجار، لطفعلی خان زند به کرمان رفت و این شهر را مدتی پایتخت قرار داد.[نیازمند ارجاع دقیق]صنایع و معادنصنایع مس شهیدباهنرشرکت صنایع مس شهید باهنر در ۱۲ کیلومتری شهر کرمان است، که محصولات متنوعی از قبیل انواع ورق، تسمه و فویل، لوله و مقاطع تولید می‌کند. ظرفیت تولید سالانه محصولات نهایی این شرکت بالغ بر ۵۵ هزار تن می‌باشد.[۲۵]صنایع ذغالسنگشرکت صنایع ذغال سنگ کرمان، طی ۱۰ماه سال ۱۳۸۵ تولید زغال‌سنگ خام در این شرکت به یک‌میلیون و ۱۵۰هزار تن رسیده‌است.[۲۶]صنایع لاستیک بارزعملیات احداث شرکت صنایع لاستیک کرمان (گروه صنعتی بارز) در سال ۱۳۶۳ به عنوان نخستین شرکت صنایع لاستیک سازی ایران، در کرمان آغاز شد.[۲۷]شرکت صنایع لاستیک بارز کرمان دومین کارخانه بزرگ لاستیک سازی خاورمیانه پس از ترکیه است. این کارخانه تا سال۱۴۰۰با تولید ۲۶۰۰۰۰تن لاستیک به رتبه نخست خاورمیانه خواهد رسید.صنایع سیمان کرمانگروه صنایع سیمان کرمان که مرکز اصلی آن کرمان – کیلومتر ۱۷ جاده تهران می‌باشد در تاریخ ۱۲ مرداد ماه سال ۱۳۴۶ ابتدا بصورت سهامی و بنام شرکت سیمان کرمان تحت شماره ۱۷۰ در اداره ثبت شرکتهای کرمان به ثبت رسید.[۲۸]کرمان موتورخودرو سازان راین(مدیران خودرو)این شرکت یکی از شرکت‌های مهم خودروسازی کشور محسوب می‌شود و خودروهای مختلفی از جمله انواع مدلهای ام وی ام و لیفان را تولید می‌کند.موقعیت جغرافیایی و تقسیمات سیاسیالگو:نقشه‌استان کرمان استان کرمان در جنوب شرقی فلات مرکزی و بین ۵۳ درجه و ۲۶ دقیقه تا ۵۹ درجه و ۲۹ دقیقه طول شرقی و ۲۵ درجه و ۵۵ دقیقه تا ۳۲ درجه عرض شمالی قرار دارد. این استان از شمال به‌استان‌های خراسان جنوبی و استان یزد، از شرق به‌استان سیستان و بلوچستان، از غرب به‌استان استان فارس و از جنوب به‌استان هرمزگان محدود می‌شود. مساحت استان کرمان در سال ۱۳۸۸ معادل ۱۸۳٫۱۹۳ کیلومتر مربع بوده و از لحاظ وسعت بزرگ ترین و پهناورترین استان کشور به حساب می‌آید. این استان در تقسیمات کشوری سابق ایران استان شماره ۸ کشور بود و هرمزگان و استان یزد را نیز شامل می‌شد.[۲۹]خراسان جنوبیاستان یزدیزدسیستان و بلوچستانیزد، فارس   استان کرمان    سیستان و بلوچستانهرمزگانفارسبراساس آخرین تقسمات کشوری، استان کرمان دارای ۲۰ شهرستان، ۶۳ شهر،۵۳ بخش و۱۴۳ دهستان است. شهرستان‌های آن عبارت‌اند از: انار، بافت، بردسیر، بم، جیرفت، رابر، راور، رفسنجان،رودبارجنوب، ریگان، زرند، سیرجان، شهربابک، عنبرآباد، فهرج، قلعه گنج، کرمان، کوهبنان، کهنوج، منوجان.[۳۰]وضعیت طبیعیجغرافیای طبیعیکرماننمودار آب و هوا (راهنما)ژفمآمژژآساُند  ۲۸ ۸۱  ۲۸ ۱۲۳  ۳۳ ۱۷۸  ۲۰ ۲۲۱۳  ۸ ۲۸۱۸ ۰ ۳۳۲۳ ۰ ۳۳۲۴ ۰ ۳۲۲۱ ۰ ۲۹۱۸ ۰ ۲۴۱۳  ۵ ۱۷۶  ۱۸ ۱۲۳میانگین بالاترین و پایین ترین دما به مقیاس سانتیگرادبارندگی به مقیاس میلی‌متر[نمایش]مقیاس فارنهایت و اینچبیشتر نقاط شهر کرمان با کوه احاطه شده‌است. متوسط ارتفاع شهر کرمان از سطح دریا ۱۷۵۵ متر است. شهرکرمان نیز خود در کنار کوه صاحب الزمان قرار گرفته‌است. کرمان شب‌های زمستانی بسیار سردی دارد. کوه‌های جوپار و پلوار و جفتان در جنوب و جنوب شرق کرمان در تمام طول سال برف دارند. شهر کرمان در عرض جغرافیایی ۳۰٫۲۹ و طول جغرافیایی ۵۷٫۰۶ قرار گرفته‌است.آب و هواتابستان‌های کرمان نسبتا خنک و زمستان‌های کرمان بسیار سرد است. متوسط مقدار باران در طول سال در کرمان معادل ۱۵۵ میلی متر است. بطور کلی آب و هوای این شهر به دلیل ارتفاع زیاد از سطح دریا به نسبت خنک و معتدل است. کرمان سومین مرکز استان مرتفع ایران بعد از شهرکرد و همدان است و همین امر باعث شده‌است که در مقایسه با شهرهایی مثل یزد، زاهدان، بیرجند،قم، شیراز، اصفهان، تهران از هوایی به نسبت خنک تر در تابستان‌ها برخوردار باشد.[۳۱]دیندین اکثر مردم شهر کرمان اسلام و مذهب مردم شیعه است. جمعیت چند هزار نفری از زرتشتیان و اقلیتی از کلیمیان (یهودیان) نیز در کرمان زندگی می‌کنند. در این شهر اقلیت‌های دینی مراسم‌ها و جشن‌های آیینی خود را آزادانه برگزار می‌کنند. جشن باستانی سده که در نوع خود بزرگترین جشن زرتشتیان می‌باشد همه ساله در بهمن ماه در کرمان برگزار می‌شود و جشن سده کرمان در سال ۱۳۹۰ در فهرست آثار فرهنگی ملی ایران ثبت گردید (http://www.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100802910760)فرهنگنژادتقریباً تمامی مردم شهر کرمان همچون سایر مناطق مرکزی ایران از نژاد آریایی و فارس می‌باشند.[۳۲]اما در قرون گذشته در مواردی اقوام مختلفی خصوصاً از اقوام و عشایر ترک آسیای میانه و حتی مغول به مناطقی از استان کرمان کوچ داده شده‌اند و همچنین تعدادی از عشایر لر و لک و نیز طوائفی از قوم بلوچ نیز در ادوار گذشته به این استان مهاجرت کرده‌اند که عمدتاً مگر در موارد معدود، بدلیل معاشرت و اختلاط با افراد بومی در گذر زمان استحاله شده و هویت خود را از دست داده و قابل تشخیص نمی‌باشند.[۳۳]زباناز آنجا که استان کرمان پهناورترین استان ایران است،[۳۴][۳۵] بدلیل مهاجرت اقوام مختلفی از جمله ترک، لر، لک و بلوچ به منطقه کرمان در طول تاریخ، تنوع زیادی در لهجه و گویش محلی در شهرستانهای این استان ایجاد شده و هم اینک گویشها و لهجه‌های متفاوت و متنوعی در این استان به چشم می‌خورد اما در شهر کرمان غلبه اصلی با زبان فارسی و لهجه کرمانی می‌باشد. ناگفته نماند که کرمانی‌ها، بیش از سایر مناطق کشور فارسی صحیح را (که همان فارسی دری باشد) تکلم می‌کنند.[۳۶]غذاهای محلیکلمپهٔ گردویی کرمانکرمان همانند سایر شهرهای ایران، از انواع غذاهای سنتی و با طعم‌های متفاوت برخوردار است که برخی از آن‌ها در مناسبت‌های ویژه و تعداد بسیاری نیز به شکل عادی در طی سال تهیه می‌شود. حلیم بادمجان معروف ترین و مهم ترین غذا، و کلمپه و کماچ سهن معروفترین شیرینی‌های سنتی استان کرمان است. آش آماج، آش شلغم، آش شولی، آش جو (به طریقه کرمانی)، آش مخلوط، آش کدو، آبگوشت کرمانی، توکی، گندم شیری، کاکل کنف شادانه، قاتق تخمه، قاتق، زیر جوش، کشک گردو، کشک یونجه، سردوش، اشکنه، کشک کدو، کشک سیب، گورماست، سیراب بنه، کله جوش، بزقورمه، کشک و بادمجان، نان پز، کاچی، قاتق شیر، برشتو، نان پر، نان چرب و شیرین، خرماست، خرما تخم مرغ و چنگ مال از جمله غذاهای محلی، و کلمپه، کماچ سهن، خرمابریز، شیرینی خانگی پرریز، نان چرخی، مسقطی، حاج بادام، قطاب، سوهان زرند، پفک، رنگینک و برشتو از جمله شیرینی‌های سنتی کرمان است.[۳۷]جاذبه‌های گردشگریکرمان به دلیل موقعیت خاص تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی خود همیشه به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز گردشگری و توریستی ایران مطرح بوده و همه ساله میزبان تعداد فراوانی از گردشگران داخلی و خارجی می‌باشد.جاذبه‌های تاریخیگنبد جبلیه: از بناهای مربوط به دوران قبل از اسلام است که به نام گنبد گبری نیز در تواریخ آمده‌است. در تمامی تواریخ بنای گنبد به دوره ساسانیان نسبت داده می‌شود (گویا آتشکدهٔ بوده‌است - یا قبر یکی از زرتشتیان). در کرمان در مورد این بنا این گونه شایع است که در ملات آن شیر شتر استفاده شده و از این رو در استحکام آن نقشه داشته‌است.[۳۸][۳۹]محراب و سقف مسجد ملک (امام)مجموعه گنجعلیخان: شاهکار عصر صفویه و یکی از زیباترین و پربیننده‌ترین اماکن تاریخی شهر کرمان به شمار می‌رود. این مجموعه که یادآور تلاشگنجعلیخان حاکم وقت کرمان است، شامل: بازار، حمام، میدان، کاروانسرا، آب انبار، مسجد و ضرابخانه‌است. حمام گنجعلیخان یکی از بخش‌های معروف و دیدنی این مجموعه‌است که معماری زیبای آن تحسین هر بیننده‌ای را برمی انگیزد. به دلیل این‌که این حمام به موزه مردم شناسی تبدیل شده مجسمه‌های مومی در جاهای مختلف حمام قرار گرفته که افرادی از طبقات مختلف جامعه آن زمان نظیر خوانین، روحانیون، پیشه وران و مردم عادی را نشان می‌دهند.[۴۰]باغ شازده: باغ شازده یا شاهزاده یکی از زیباترین باغ‌های تاریخی ایران مربوط به دوره قاجاریه می‌باشد که در شهر ماهان، حوالی شهر کرمان در دامنه کوه بلند و زیبای تیگران واقع شده‌است. این باغ در تاریخ سی ام تیرماه ۱۳۹۰ به ثبت جهانی یونسکو رسیده‌است.[۴۱]مسجد جامع کرمان یا مسجد جامع مظفری در قرن هشتم (سال۷۵۰) هجری قمری و در زمان آل مظفر بنا شده‌است و در میدان مشتاق کرمان قرار دارد. "پوپ" باستان شناس معروف این مسجد را از مفاخر معماری اسلامی، ایرانی وزمینه بالندگی این سرزمین می داند.[۴۲]مسجد ملک (که پس از انقلاب اسلامی ایران به مسجد امام تغییر نام داده) در قرن پنجم و در زمان سلجوقیان ساخته شده‌است، قدمتی هزار ساله دارد و هم اکنون در بخش جنوبی ناحیه تاریخی بازار کرمان واقع است. این مسجد ۱۰۱ متر طول و ۹۱ متر عرض دارد و از جمله مساجد جهارایوانی به شمار می‌رود. برج سلجوقی نیز در همین محدوده واقع شده‌است که در ضلع شمال شرقی مسجد ملک کرمان قرار گرفته‌است.آرامگاه شاه نعمت الله ولی: آرامگاه شاه نعمت الله ولی (عارف و شاعر نامی قرن نهم) در ۳۰ کیلومتری جنوب شرقی شهر کرمان در شهر ماهان واقع شده‌است. این بنا ۳۲۰۰۰ مترمربع مساحت دارد. این مجموعه طی شش قرن بنا شده و تداوم معماری ایران را در شش قرن گذشته و به صورت زیبایی به تماشا گذارده‌است. بیشترین توسعه این مجموعه در دوران قاجاریه انجام شده‌است.آرامگاه شاه نعمت الله ولیبازار کرمان: این راسته بازار از میدان ارگ شروع و به میدان مشتاقیه ختم می‌شود. هر بخش از بازار کرمان در زمان یکی از فرمانروایان این شهر ساخته شده و به خاطر برخی ویژگیهایش در ایران منحصر به فرد و دارای شهرت جهانی است. این بازار طولانی‌ترین راسته بازار ایران محسوب می‌شود.[۴۳]آتشکده زرتشتیان: کرمان میزبان جمعیتی چند هزار نفره از زرتشتیان است. آتشکدهزرتشتیان کرمان یکی از زیباترین آتشکده‌های جهان بشمار می‌آید. تنها موزه­ مردم­ شناسی زرتشتیان جهان نیز در این آتشکده­ جای دارد. کرمان یکی از معدود شهرهایی است که هنوز جشن سده (از جشن‌های ملی ایران) هر ساله ۱۰ بهمن ماه در آن برگزار می‌شود. جشن سده کرمان در فهرست آیین‌های ملی ایران ثبت شده‌است.[۴۴]حصار شهر قدیم کرمان: از آثار ملی ایران و مربوط به دوره قاجاریه است.[۴۵]بقایای دایناسورها[۴۶][۴۷].یخدان مؤیدی برای ذخیره یخ در گذشته به کار می‌رفته‌است و در تقاطع خیابان ابوحامد و خورشید واقع است.[۴۸]مسجد گنجعلیخانارگ راین: این قلعه تاریخی در حوالی شهر راین در نزدیکی کرمان واقع است که با مساحتی بیش از بیست و دو هزار مترمربع، دومین بنای خشتی بزرگ جهان بعد از ارگ بم محسوب می‌شود. گفته می‌شود قدمت آن به دوره ساسانیان بر می‌گردد.قلعه دختر و قلعه اردشیر از یادگارهای هنر معماری پیش از اسلامی است که قدیمی‌ترین آثار تاریخی در کرمان به شمار می‌روند و بقایای آن اعجاب بینندگان را بر می‌انگیزد. ساختمان‌های این قلعه روی هم به دو قسمت مجزا تقسیم می‌شوند. قسمتی که بر فراز قلعه نسبتاً مرتفع جنوب شرقی قرار دارد و سابقاً قلعه کوه نامیده می‌شد و کاملاً به علت وضعیت طبیعی از قلعه دیگر مجزاست. قسمت دوم بر تپه کوتاه تری قرار دارد و به قلعه دختر یا آتشکده آناهیتا موسوم است. قلعه اردشیر در بالای تپه مرتفعی واقع شده که تا سطح جلگه قریب پانصد پا ارتفاع دارد. دیوارهای قلعه از خشت‌های بسیار ضخیم ساخته شده‌است.[۴۹][۵۰]مجموعه وکیل: که به دستور یکی از فرماندهان دیگر در زمان قاجاریه ساخته شده‌است و شامل بازار وکیل، حمام وکیل و کاروانسرای وکیلاست.[۵۱]مجموعه ابراهیم خان: ابراهیم خان ظهیر الدوله حاکم کرمان در دوره قاجاریه با ساخت بازار، حمام، آب انبار، مدرسه و خانه مدرس، بانی این مجموعه بوده‌است.[۵۲]تخت درگاه قلی بیگ: مقبره یکی از نوادگان بهرام بیگ به نام درگاه قلی بیگ است. درگاه قلی بیگ از امرای اواخر دوره صفویه و رییس ایل افشار در کرمان بوده‌است. وی، تنها فرد معروف افشار بود که طی ۱۵۰ سال بعد از گنجعلیخان نامش بر سر زبانها بوده‌است.[۵۳][۵۴]آرامگاه خواجه اتابک: از آثار قرن ششم هجری قمری و مربوط به دوران سلجوقیان می‌باشد. این بنا محل دفن "خواجه محمد اتابک" از رجال دوران سلجوقیان است.آرامگاه مشتاق علیشاه: گنبد مشتاقیه که به سه گنبد نیز شهرت دارد، از آثار دوران قاجاریه در شهر کرمان است. سه گنبد در سال ۱۲۶۰ قمری بر روی قبور مشتاق علی شاه (عارف بزرگ قرن دوازدهم ه. ق.)، شیخ اسماعیل و کوثرعلیشاه بنا گردید. آثار تزئینی مجموعه مشتاقیه که در قرن اخیر ساخته شده‌است شامل کاشی‌کاری، نقاشی، گچبری، کاربندی و مقرنس می‌باشد.[۵۵]باغ موزه هرندی: از آثار ملی ایران، شامل باغ زیبا، موزه دیرینه شناسی و موزه ساز[۵۶][۵۷]خانه امینیان: مربوط به دوره قاجار است و در کرمان، خیابان شریعتی، کوچه ته باغ لله، پلاک ۵۲۵ واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۰ خرداد ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۹۱۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۸]خانه غفاری: مربوط به دوره قاجار است و در کرمان، خیابان شهید مطهری (احمدی)، کوچه شهید مطهری، پلاک ۲ واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۷ مرداد ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۹۵۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۹]خانه پرداختی: نمونه‌ای از خانه‌های زیبای ایرانی و از آثار ملی ایران و مربوط به دوره قاجاریه است.[۶۰]مسجد حاج آقاعلی(چهلستون):این مسجد مربوط به دوران حاج آقاعلی زعیم الله تاجر معروف عصر قاجار است.مسجد پامنار: که از بناهای قرن هشتم و از آثار حکومت آل مظفر است. قدمت آن به زمان سلسله آل مظفر برمی گردد. این مسجد در نزدیکی مسجد تاریخی جامع کرمان قرار دارد. این مسجد در محله پامنار کرمان واقع است. پروفسور "پوپ" به نقل از "اریک شرودر" می‌نویسد: بنای دیگری از آل مظفر در کرمان هست و آن هم مسجد پامنار است که در سال ۷۹۳ هجری قمری سلطان عمادالدین احمد برادی شاه شجاع ساخته‌است.گنبد سبز یا قبه سبز که از بناهای قرن هفتم هجری است. این اثر از بنای مدرسه و آرامگاه قراختاییان کرمان تشکیل شده‌است.گنبد جبلیه میدان گنجعلیخان میدان گنجعلیخان مدرسه گنجعلیخان باغ شازده مسجد جامع گنبد آرامگاه شاه نعمت الله ولی بازار مسگرها یخدان مویدی ارگ(قلعه) راین قلعه دختر تخت درگاه قلی بیگجاذبه‌های طبیعیکویر لوتکویر لوت: از جمله مناطق طبیعی کرمان که همواره مورد توجه ایرانگردان و جهانگردان قرار داشته کویر لوت است. گرمترین نقطه کره زمین با درجه حرارت ۷۰٫۷ درجه سانتیگراد در این کویر قرار دارد.[۶۱] دیگر جاذبه طبیعی این منطقه کلوت است که بزرگترین عارضه کلوخی طبیعی دنیا بشمار می‌آید و به عنوان منحصربفردترین و جذابترین عارضه کویر نام برده می‌شود. کلوتها در اثر فرسایش آبی و بادی طی هزاران سال شکل گرفته‌اند و از دور مانند شهری بزرگ اما بدون جمعیت به نظر می‌آیند.[۶۲]کوه هزار: با ۴۵۰۱ متر ارتفاع، چهارمین کوه مرتفع ایران و مرتفع‌ترین قله جنوب کشور است.[۶۳]روستاهای دامنه کوه هزار، با آب و هوایی دلپذیر و آبشار راین که در دل این کوه قرار دارد، در فصل بهار و تابستان پذیرای میهمانان زیادی است. این کوه سرچشمه رودخانه بزرگ هلیل رود است. همچنین مرتفع‌ترین مناطق مسکونی ایران روستاهای باب زنگی و اردیکان با ارتفاع بیش از ۳۳۰۰ متر در کوه هزار قرار دارند.[۶۴]باغ نظر: باغ نظر بیش از۲۵۰ سال قدمت دارد. اکنون این باغ به عنوان پادگان آموزشی ۰۵ نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران استفاده می‌شود.[۶۵]باغ بیرم آباد: این باغ که در شرق شهر کرمان و در جوار بنای تاریخی تخت درگاه قلی بیگ قرار دارد، توسط بیرام بیگ افشار در دوره صفویه ساخته شده‌است.[۶۶]باغ نشاط:این باغ در انتهای خیابان فردوسی کرمان قرار دارد، از باغ‌های قدیمی است که حوادث تاریخی مهمی از جمله محاصره سردار نصرت حاکم کرمان در بیش از یک قرن پیش در آن اتفاق افتاده‌است. تاریخ احداث این باغ به دوران قاجاریه باز می‌گردد.[۶۷]باغ آقا، کنسولگری سابق انگلستان در کرمانباغ آقا:بنای این باغ مربوط به دوره قاجاریه‌است و محل کنسولگری انگلستان در کرمان بوده‌است.[۶۸]باغ فتح آباد: این باغ در ۲۵ کیلومتری شهر کرمان قرار دارد و در سال ۱۲۵۵ هجری خورشیدی توسط فضلعلی خان بیگلربیگی از حاکمان کرمان در زمان قاجاریه ساخته شده‌است و ۱۳۵سال قدمت دارد.[۶۹]باغ سرآسیاب: این باغ متعلق به دوره سلجوقیان است. باغ سرآسیاب در جنوب شرقی شهر کرمان واقع شده‌است.[۷۰]باغ مشیز: باغ مشیز متعلق به دوره قراختائیان است که کرمان پایتخت بوده‌است و واقعه «رقص ترکانی» در این باغ اتفاق افتاده‌است. (تاریخ کرمان۱۵۶)[۷۱]باغ گلشن: باغ گلشن کرمان توسط ابراهیم خان ظهیرالدوله حاکم کرمان در دوران قاجار ساخته شده‌است و ادامه ارگ کرمان است.[۷۲]باغ دیلمقانی: این باغ مربوط به دوره قاجاریه است و اکنون به عنوان پرورشگاه مورد استفاده قرار گرفته‌است.[۷۳]باغ لل: باغ لل اکنون تنها نامی از خود به یادگار دارد و متعلق به خواجه اتابک برقوش در دوره سلجوقیان است.[۷۴]جاذبه‌های مذهبیامامزاده حسین جوپارامامزاده حسین (ع) جوپار: یکی از مهمترین زیارتگاه‌های شیعه در ایران است. برخی از علمای شیعه ارزش زیارتی آن را برابر شاه‌چراغ در شیراز می دانند.[۷۵] بنای این آرامگاه مربوط به دوره صفویه است. داخل ضریح، قبر سه امامزاده، امامزاده حسین(ع)، امامزاده قاسم(ع) و امام زاده عبدالله(ع) که از فرزندان امام موسی کاظم(ع) می‌باشند وجود دارد.[۷۶]مهدیه و مسجد مقدس صاحب الزمان[۷۷]امامزاده محمد[۷۸]آرامگاه شاه نعمت الله ولیمسجد جامعمسجد ملکمصلی بزرگ امام علی[۷۹]آتشکده زرتشتیان کرمان: واقع در خیابان شهدا[۸۰]آتشکده و باغ سده کرمان: واقع در خیابان سده[۸۱]کنیسه کلیمیان کرمان: واقع در خیابان دکتر شریعتی حدفاصل چهارراه ولی عصر و چهارراه کاظمی[۸۲]موزه‌هاموزه هنرهای معاصر صنعتیموزه زرتشتیانموزه ذوالفقارموزه هنرهای معاصر صنعتی: دومین موزه بزرگ هنرهای معاصر ایران، شامل آثار ارزشمندی از ۸۳ هنرمند ایرانی و ۱۶ هنرمند خارجی از جمله علی‌اکبر صنعتی، کمال‌الملک، سهراب سپهری، هنری مور، واسیلی کاندینسکی، پرویز تناولی و ژازه تباتبایی[۸۳][۸۴]باغ موزه هرندی: از آثار ملی ایران، شامل باغ زیبا، موزه دیرینه شناسی و موزه ساز[۸۵][۸۶]موزه زرتشتیان: اولین و تنها موزه­ مردم­ شناسی زرتشتیان جهان[۸۷]، واقع در آتشکده زرتشتیان کرمان، شامل جلوه‌هایی از فرهنگ و آداب و رسوم زرتشتیاندر گذشته و همچنین اسناد و آثار کهن از جمله یک جلد کتاب دست­نویس گاتاها[۸۸]باغ موزه دفاع مقدس: شامل باغ زیبا، گلزار شهدای گمنام، و موزه آثار و اسناد مربوط به جنگ ایران و عراق و ادوات نظامی، متعلق به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی[۸۹]موزه ذوالفقار : بزرگترین موزه ادوات نظامی قدیمی ایران و جزو ده موزه نظامی برتر جهان، متعلق به ارتش جمهوری اسلامی ایران[۹۰][۹۱]موزه مطبوعات: اولین و تنها موزه مطبوعات ایران مربوط به دوره قاجاریه[۹۲][۹۳]موزه سکه: واقع در ضلع شمالی میدان گنجعلیخان، شامل سکه‌های کشف یا ضرب شده در شهر کرمان از دوره هخامنشیان تا معاصر[۹۴]موزه مردم شناسی: واقع در حمام گنجعلیخان، شامل مجسمه‌های مومی زیبا در جاهای مختلف حمام که افرادی از طبقات مختلف جامعه قدیمی شهر کرمان از جمله خوانین، روحانیون، پیشه وران و مردم عادی را نشان می‌دهند.[۹۵]موزه شاه نعمت الله ولی: واقع در آرامگاه شاه نعمت الله ولی[۹۶]موزه سنگ: واقع در گنبد جبلیه، شامل آثار سنگی باستانی از جمله قدیمی ترین پرچم سنگی جهان[۹۷]موزه شهید باهنر: واقع در منزل شهید دکتر محمد جواد باهنر[۹۸]موزه روحانیت[۹۹]موزه پزشکی[۱۰۰]مراکز تفریحیسراسرنمای پردیسان جنگلی قائمپردیسان جنگلی قائم: بزرگترین جنگل دست کاشت ایران، با وسعت بیش از ۳۰۰ هکتار، شامل جاذبه‌های طبیعی (جنگل، کوهستان، آبشار و رودخانه)، جاذبه‌های مذهبی (مسجد مقدس صاحب الزمان و گلزار شهدا)، جاذبه‌های تاریخی (گنبد جبلیه و تخت درگاه قلی بیگ) و مراکز تفریحی (پیست بین المللی کارتینگ، پیست بین المللی موتور کراس، دیواره‌های طبیعی صخره نوردی، مسیر دوچرخه سواری و اسکیت و شهربازی)، قهوه خانه، کافی شاپ و رستوران.[۱۰۱]پیست اسکی سیرچ: تنها پیست اسکی جنوب شرق ایران[۱۰۲]فرودگاه تفریحی کرمان: دومین فرودگاه تفریحی کشور، شامل باند هواپیمای فوق سبک، آشیانه‌های تعمیرات و نگهداری، پارک هوانوردی، پارک هوا فضا، پارک شهدای خلبان، سایت ورزش‌های هوایی، کافی شاپ و رستوران.[۱۰۳]پیست بین المللی کارتینگ[۱۰۴][۱۰۵]پیست بین المللی موتور کراس[۱۰۶]پارک جنگلی شهید باهنر: دیگر پارک جنگلی بزرگ کرمان که روزهای زوج هفته مخصوص بانوان است.[۱۰۷][۱۰۸]شهربازی بزرگ کرمانباغ وحش کرمانبوستان شهید مطهریبوستان شورابوستان مادربوستان ریاضیاتهتل‌هاهتل بین المللی پارس کرمان (۵ ستاره)[۱۰۹]هتل بین المللی ۵ ستاره پارسهتل سنتی وکیل (۵ ستاره)(درحال احداث)[۱۱۰][۱۱۱]هتل گواشیر (۳ ستاره)[۱۱۲]مهمانسرای جهانگردی (۳ ستاره)[۱۱۳]هتل اخوان (۲ ستاره)[۱۱۴]هتل امین (۲ ستاره)[۱۱۵]هتل کرمان (۲ ستاره)[۱۱۶]هتل ناز (۲ستاره)[۱۱۷]هتل هزار (۲ ستاره)[۱۱۸]هتل صحرا (۱ ستاره)[۱۱۹]هتل آسمان (۱ ستاره)[۱۲۰]سوغات کرماناز سوغات کرمان می‌توان به کلمپه، کماچ، قاووت (قوتو)، فرش، پته، پسته، گردو و زیره و ظروف مسی اشاره کرد.صنایع دستیفرش کرمانفرش کرمانفرش کرمان که از قدمت بالایی برخوردار است، چند دوره تاریخی را پشت سرگذاشته‌است. ۱-دوره نخست یا عصر ترمه: این دوره همزمان با زوال شالبافی در کرمان است. در این زمان بازرگانان تبریز برای حفظ قالیبافی در نقاطی مانند هریس، تبریز، مشهد، اراک و کاشان کارگاههای قالیبافی دایر کردند و در برخی نقاط به قالیبافان محلی سفارشهایی دادندو در نقاطی مانند کرمان به خرید قالی پرداختند که این کار موجب گسترش قالیبافی در کرمان شد. طراحان قالی در کرمان در این موج تازه گسترش قالیبافی، طرحهایی براساس نقشه شالهای کرمان یعنی نگاره‌های بته جقه و کاربردهای گوناگون آن تهیه می‌کردند. کاربرد نام عصر ترمه به خاطرالهام گرفتن از همین شالهای ترمه می‌باشد. ۲-عصر بازگشت: این دوره در واقع دوره بازگشت به نقوش سنتی می‌باشد. با پایان یافتن جنگ جهانی اول و تغییر سلیقه بازار در آمریکا، تغییر اساسی در طرحهای کرمان بوجود آمد و نقش و نگاره‌های صفوی مورد تقلید هنرمندان کرمان قرار گرفت. نقشه‌های اسلیمی و گلهای شاه عباسی و نقشهای قاب قرآنی و ترنج و لچکهای انبوه رایج شد. در اواخر این دوره باز هم بعلت بحران اقتصادی در آمریکا و توقف خریدها و سفارشات، شاهد تمایل طراحان به نقوش قبلی هستیم. ۳-عصر گوبلن: وجه تسمیه این دوره بخاطر تأثیر گرفتن نقوش قالیها از طرحهای فرانسوی بنام گوبلن می‌باشد، در واقع می‌توان گفت طرحهای قالی در این دوره اصالت خود را از دست می‌دهند. نقشهای اوبوسن و ساونری که همگی گوبلن خوانده می‌شوند، یکسر از فرانسه می‌رسید و بر دست نقاشان کرمانی باسمه برداری می‌شد و به کارگاه می‌رفت شاید بتوان گفت که در همین دوره‌است که موتیفی به نام گل فرنگ وارد قالی‌های ایران می‌شود. بطور کلی آنچه موجب شهرت طرحها و نقوش کرمان شده‌است، استفاده از موتیفهای بسیار ریز که بصورت گسترده در زمینه قالی پخش شده‌اند و یک طرح پرکار را بوجود آورده‌اند. نکته قابل ذکر دیگر این است که طراحان کرمانی از نقوش گل و برگ و درخت استفاده کرده و می‌کنند. شرکت سهامی فرش کرمان نیز با بیش از ۶۰ سال سابقه از قدیمی‌ترین تولیدکنندگان فرش‌های اصیل کرمان است. از جمله طرح‌های معروفی که در کارگاه‌های قالیبافی کرمان بافته می‌شود به طرح‌هایی چون سبزیکار، طرح‌های تصویری و افشان می‌توان اشاره کرد که بهترین طرح‌های سبزیکار اغلب در حوزه قالیبافی راور بافته می‌شود و مهم‌ترین آنها عبارتند از: طرح حافظ، لیلی و مجنون، خیام و منظره. طرح‌های افشان به ویژه افشان شاه‌عباسی که شاید برترین آن‌ها در دوره معاصر، حاصل دست توانای طراحان خاندان شاهرخی بوده‌است و نیز نقوش قاب قرآنی، انواع درختی، گلدانی تلفیقی از دیگر طرح‌های معروف کرمان است و انواع گل فرنگ طرح‌های گوبلنی در اوایل سده سیزدهم هجری شمسی بخش مهمی از طرح‌های منطقه کرمان را به خود اختصاص داد که برگرفته از هنرهای تزئینی غیرایرانی بود و طرح‌های شکارگاه، بازوبندی، خشتی و لوزی خاتم از دیگر طرح‌های این منطقه هستند.[۱۲۱] در مورد طرحهای رایج امروزی در کرمان نویسندگان کتابهای مقدمه‌ای بر شناخت قالی ایران و فرشنامه ایران معتقدند که این طرحها عبارتند از: طرحهای خوشه انگوری، سبزیکار چمنی، گلدانی و درختی، ستونی ۳۳ پل، برگ چغندری، قاب قرآنی، بته جقه‌ای، لچک ترنج کف ساده و همچنین نقشه‌های گل فرنگ و گوبلن و یا نقشه‌های شکارگاه و افشان، بازوبندی، خشتی.[۱۲۲]به‌طور کلی قالی‌های کرمان را می‌توان به دو گروه شهری‌باف و عشایری‌باف تقسیم کرد که شهر کرمان مهم‌ترین مرکز عرضه قالی‌های شهری باف و سیرجان مهم‌ترین مرکز عرضه فرش‌های عشایری هستند.[۱۲۳]پتهپته دوزی نوعی از رودوزی‌های ایرانی است که طی آن تمام سطح پارچه بوسیلهٔ بخیه‌های نخی و رنگین پوشیده می‌شود و هنرمندانی که اکثراً نیز از زنان و دختران خانه دار هستند با کمک سوزن نقوشی ذهنی را که الهام گرفته از پندارها و بینش‌های شخصی شان است بر زمینهٔ پارچهٔ پشمی ضخیمی بنام «عریض» می نشانند.[۱۲۴]خیابان‌ها و معابر مهم شهراز خیابان‌های مشهور کرمان:از شریعتی، ۲۴ آذر، بهمنیار، امام جمعه، باقدرت، بلوار جمهوری اسلامی، میدان آزادی، هزارویک شب، شفا، الغدیر، شهاب، استقلال، منتظری (جهاد)، احمدی (مطهری)، خورشید، ۱۷ شهریور، میرزاآقاخان، مولوی، حافظ، سعدی، امام خمینی، سرباز، زریسف، شاه (شاه نعمت‌الله ولی)، بلوار ۲۲بهمن، ابوذر، رسالت، مشتاق، پل روگذرغدیر، پل روگذر با قدرت، پل روگذر۹دی، پل روگذر فجر، پل روگذر۲۴مهر، میدان خواجو و بلوار ۲۴مهر وسرآسیاب و خیابان شهید باهنر، خیابان مهدیه و خیابان سده.بزرگراه‌های شهریکرمان از شهرهایی است که بزرگراه‌های متعددی در آن احداث شده‌است تا از بار ترافیک درون شهر کاسته شود. البته تا حدودی موثر بوده‌اند اما با این وجود همچنان ترافیک شهری کرمان بالاست. کرمان در زمینه احداث بزرگراه‌های شهری پیشتاز است.بزرگراه یادگار امامبزرگراه امام خمینیبزرگراه امام رضابزرگراه آیت الله خامنه‌ایبزرگراه امام علیبزرگراه گردشگری هفت باغکتابخانه‌هاشهر کرمان دارای ۹ کتابخانه می‌باشد به نام‌های: کتابخانه ملی کرمان(مرکزِی)، شهید مفتح، شهید بهشتی، شهیدمطهری، کتابخانه مسجد جامع کرمان، کتابخانه مروه، کتابخانه تخصصی علوم قرآنی، کتابخانه تخصصی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، کتابخانه یزدانی فرد.[۱۲۵]حمل و نقلکلانشهرکرمان به عنوان مرکز سیاسی، فرهنگی و صنعتی منطقه جنوبشرق قرار دارد واین امر حمل و نقل را برای این شهر از اهمیت بالایی برخوردار ساخته‌است.شهریدر شهرکرمان پل‌های روگذر و زیرگذر بسیاری وجود دارد واین پل‌ها به کاهش ترافیک در برخی از نواحی این شهر کمک بسیاری کرده‌است. کلانشهر کرمان دارای خطوط اتوبوسرانی و تاکسیرانی فعال و پرتردد است. تعداد اتوبوس‌های خط واحد کرمان به ۳۰۰ دستگاه رسیده‌است.[۱۲۶]بین شهریفرودگاه بین المللی کرمانفرودگاه بین المللی کرمانشرکت هواپیمایی ماهان ایرشرکت بین المللی هوایی ماهان ایر متعلق به کرمان است و از کرمان به دنیا معرفی شده‌است. پروازهای کرمان به اقصی نقاط ایران و جهان در حال انجام است. این شرکت در سال ۱۹۹۲ در کرمان تاسیس شد و اکنون در لیست شرکت‌های بزرگ هواپیمایی جهان قرار دارد.[۱۲۷]بوئینگ ۴۰۰-۷۴۷ ماهان ایرپایانه مسافربریپایانه مسافربری جدید کرمان که در سال۱۳۹۰ به بهره برداری رسیده‌است.راه آهنراه آهن: کرمان به دلیل موقعیت خاص خود از راه آهن و قطار برخوردار است و تعداد زیادی از مسافران با قطار جابجا می‌شوند.مسیرهای اصلی دسترسی به شهر کرمانورودی از سمت سیرجان، شیراز و بندرعباسورودی از سمت رفسنجان، تهران، یزد و اصفهانورودی از سمت بم، زاهدان و جیرفتورودی از سمت زرند و راور و مشهدورودی از سمت جوپار، بافت و بندرعباسکرمان آیندهکلانشهر کرمان یکی از شهرهای در حال توسعه و با رشد سریع در ایران است و در سال‌های اخیر عملا به عنوان مرکزیت جنوب شرق ایران شناخته شده و سالانه شاهد مهاجرت‌های زیاد به خود می‌باشد به طوری که طی سالهای ۸۵ تا ۹۰ حدود ۱۰۰ هزار نفر به کرمان مهاجرت کردند و جمعیت آن نیز در سال ۱۴۰۰ به بیش از یک میلیون و دویست هزار نفرخواهد رسید. در کلانشهر کرمان هم اکنون اجرای بزرگراههای شهری با سرعت بالا در حال اجراست.[نیازمند ارجاع دقیق]مهم ترین مشکلات شهریابهای زیر زمینی که باعث اختلال در توسعه عملیات عمرانی از جمله ساخت پل ها(روگذر و زیرگذر) شده‌است.طرح فاضلاب کرمان که با کندی در حال پیشرفت است و مشکلاتی را برای اسفالت خیابان‌ها و بزرگراهها ایجاد نموده‌است.ترافیک سنگین و نیمه سنگین (در بعضی نقاط شهر) در ساعاتی از روز و شب، که به دلیل:۱- نبود سیستم حمل و نقل مناسب مانند مترو ۲- متناسب نبودن ظرفیت بعضی خیابان‌ها با حجم انبوه و رو به رشد وسایل نقلیه به ویژه اتومبیل هاو همچنین وجود تقاطع‌ها و چهارراههای بسیار.(که البته که با ساخت پل‌های روگذر و زیر گذر در نقاط مختلف شهر رو به بهبود است.) ۳-وجود برخی ادارات، کارخانه‌ها و انبارها در مرکز شهر.افزایش نا متعارف جمعیت و مساحت در بیست سال اخیر به دلیل مهاجرت بسیار بالای مردم از روستاها به شهر.رسانه‌هادیداریشبکه استانی کرمان:در حال حاضر شبکه استانی کرمان نزدیک به بیست ساعت برنامه در شبانه روز دارد. که برخی شهرهای استان‌های مجاور نیز به راحتی می‌توانند این شبکه را دریافت کنند. علاوه بر این تمامی شبکه‌های تلویزیونی ملی در کرمان قابل دریافت هستند.شنیداریرادیو کرمان رسانه مهم استانی است که در شهر کرمان فعال است و علاوه برآن کلیه شبکه‌های رادیویی در شهرکرمان قابل دریافت هستند.پایگاه‌های اینترنتی و خبریسایت نیازمندیهای استان کرمانسایت کارمانیا(کرمان بزرگ)سایت خبری کرناسایت کرمان فرداسایت بوتیانیوزسایت ماهان نیوزسایت نسیم صباسایت خانه خشتیبیمارستان هاو مراکز درمانی مهمکرمان یکی از شهرهای پیشرو و با امکانات ایران در زمینه سلامت و بهداشت است و افراد زیادی از استان‌های مجاور از قبیل هرمزگان و سیستان و بلوچستان و حتی سایر استان‌ها برای امور درمانی به شهر کرمان مراجعه می‌کنند. اخیرا نام کرمان در لیست ۱۰۰۰ شهر پاک دنیا نیز ثبت شده‌است.کرمان، قطب پیوند کبد و کلیه ایرانکرمان همچنین یکی از سه قطب پیوند اعضا در ایران است. عمل‌های سخت و فوق حرفه‌ای پیوند اعضا در کرمان که سخت ترین آن‌ها کبد است، به عنوان قطب پیوند کبد و کلیه کشور انجام می‌شود و بیماران بسیاری از شهرهای دیگر ایران مراحل مداوای خود را در کرمان سپری می‌کنند. مرکز پیوند اعضای کرمان یکی از مراکز بزرگ و حرفه‌ای پیوند اعضای ایران است. در سایر زمینه‌های پیوند اعضا نیز کرمان قطب پیوند اعضای کشور محسوب می‌شود.[۱۲۸]بیمارستان افضلی پورمرکز آموزشی درمانی افضلی پور در سال ۱۳۸۱ افتتاح و یکی از بزرگترین بیمارستانهای ایران است. این بیمارستان در ۲ فاز و ظرفیت ۵۴۰ تخت برنامه ریزی شده که در حال حاضر فاز اول با ۴۶۲ تخت مصوب مشغول ارائه خدمات درمانی می‌باشد. خصوصیات و ویژگی‌های این مرکز درمانی بر اساس آخرین اطلاعات استاندارد بین المللی زمان طراحی تدوین گشته‌است. این پروژه در زمینی به مساحت ۲۳ هکتار، به مساحت کلی ۶۲۰۰۰ متر مربع، با هزینه‌ای بالغ بر ۹ میلیارد تومان و هزینه ارزی ۲ میلیون دلار احداث گردیده‌است. از مزیتهای این بیمارستان برخورداری از فن آوری روز و تجهیزات و تسهیلات نوین پزشکی برای ارائه خدمات به همشهریان و دانشجویان و نزدیکی آن به پردیزه دانشگاه علوم پزشکی کرمان می‌باشد این مرکز شامل اورژانس ها(اطفال، بزرگسال، زنان) بخش‌های ویژه (ICUاطفال، ICUبزرگسال،NICU،CCU(A,B)) بخش‌های تخصصی(اطفال، جراحی عمومی، زنان، لیبر و مامایی، پوست، عفونی، دیالیز) بخش‌های فوق تخصصی (RCU,غدد بزرگسالان، غدد اطفال، عفونی اطفال، جراحی اطفال، پوست اطفال، جراحی توراکس، پیوند کبد، پیوند کلیه، پیوند مغز استخوان، آنکولوژی اطفال، ریه، گوارش،IVF) و اتاق عمل شامل ۷ تخت فعال جهت انجام اعمال جراحی عمومی، اطفال، توراکس، زنان و زایمان، پیوند کلیه، پیوند کبد، PCNL، دندانپزشکی اطفال همچنین درمانگاه‌های فعال شامل غدد (فوق تخصصی)، پوست (تخصصی)، پوست کودکان (فوق تخصصی)، داخلی(تخصصی)، گوارش (فوق تخصصی)، هپاتیت (فوق تخصصی)، پیوند کبد (فوق تخصصی)، پیوند کلیه (فوق تخصصی)، جراحی (تخصصی)، جراحی توراکس (فوق تخصصی)، هموفیلی (فوق تخصصی) می‌باشد.[۱۲۹]بیمارستان تاریخی نوریهسردر بیمارستان نوریهسردر بیمارستان نوریهبیمارستان نوریه، در سال ۱۲۹۶ شمسی و در انتهای خیابان زریسف کرمان بنا شده‌است، نخستین بیمارستان بومی و محلی این شهر محسوب می‌شود و با شماره ۳۶۳۶ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته‌است. بانی و واقف این بنا نورالله خان ملقب به ظهیر الممالک نوه ابراهیم خان ظهیرالدوله که مدتی از سال ۱۲۱۸ تا ۱۲۴۰ حاکم کرمان و منشأ خدمات و آبادانی زیادی بوده‌است.[۱۳۰]بیمارستان آیت الله کاشانیاین بیمارستان در شهرستان کرمان واقع شده و بیمارستانی تامین اجتماعی – درمانی است که در سال ۱۳۴۰ باظرفیت ۳۰۰ تخت ثابت, تأسیس, و در حال حاضر ۲۵۰ تخت دایر دارد. تخصص‌های موجود در این بیمارستان عبارتند از: داخلی، جراحی، زنان و زایمان، اورژانس، گوش و حلق و بینی، چشم پزشکی، عفونی، نورولوژی، اورولوژی، اورتوپدی، ICU، CCU. بیمارستان آیت الله کاشانی کرمان نیز لوح نقره‌ای طرح هموویژلانس را از وزارت بهداشت ایران دریافت کرده‌است.[۱۳۱]بیمارستان دکتر باهنراین بیمارستان، بیمارستان اصلی شهر کرمان است. این بیمارستان بیمارستانی دانشگاهی – آموزشی است که در سال ۱۳۳۲ باظرفیت ۵۰۰ تخت ثابت, تأسیس, و در حال حاضر ۳۰۰ تخت دایر دارد.[۱۳۲]بیمارستان ارجمنداین بیمارستان در شهر کرمان واقع شده و بیمارستانی خصوصی – درمانی است که در سال ۱۳۴۸ باظرفیت ۵۰ تخت ثابت, تأسیس, و در حال حاضر ۵۰ تخت دایر دارد. تخصصهای موجود در این بیمارستان عبارتند از: داخلی، جراحی، زنان وزایمان، کودکان، اورژانس، اورولوژی، ارتوپدی. نام بیمارستان از محمد ارجمند قالیباف کرمانی گرفته شده که پایه ریز این بیمارستان است.بیمارستان راضیه فیروزاین بیمارستان، بیمارستانی خصوصی – درمانی است که در سال ۱۳۵۲ باظرفیت ۵۰ تخت ثابت, تأسیس, و در حال حاضر ۷۵ تخت دایر دارد. تخصصهای موجود در این بیمارستان عبارتند از: داخلی، جراحی، زنان و زایمان، کودکان، اورژانس، گوش و حلق و بینی، چشم پزشکی، اورولوژی، جراحی ترمیمی،اورتوپدی، Post CCU، CCU، ICUبیمارستان سوانح سوختگیاین بیمارستان در شهرستان کرمان واقع شده و بیمارستانی دانشگاهی – آموزشی است که در سال ۱۳۳۷باظرفیت ۷۵ تخت ثابت, تأسیس, و در حال حاضر ۵۵ تخت دایر دارد. تخصصهای موجود در این بیمارستان عبارتند از: سوختگی.[۱۳۳]بیمارستان شفااین بیمارستان در شهرستان کرمان واقع شده و بیمارستانی دانشگاهی – آموزشی است که در سال ۱۳۴۲باظرفیت ۴۰۰ تخت ثابت, تأسیس, و در حال حاضر ۲۲۰ تخت دایر دارد.[۱۳۴]بیمارستان کرمان درماناین بیمارستان در شهر کرمان واقع شده و بیمارستانی دانشگاهی – آموزشی است که در سال ۱۳۵۸ باظرفیت ۲۵۰ تخت ثابت, تأسیس, و در حال حاضر ۲۵۰ تخت دایر دارد. تخصصهای موجود در این بیمارستان عبارتند از: داخلی، جراحی، کودکان، نوزادان، پوست، جراحی کودکان، داخلی گوارش، ICU، CCUبیمارستان مهرابیاین بیمارستان، بیمارستانی دانشگاهی – آموزشی است که در سال ۱۳۴۹ باظرفیت ۷۵ تخت ثابت, تأسیس, و در حال حاضر ۶۱ تخت دایر دارد. تخصصهای موجود در این بیمارستان عبارتند از:چشم پزشکی[۱۳۵]بیمارستان شهید بهشتیاین بیمارستان در سال ۱۳۶۰ مرکز روانپزشکی شهید بهشتی کرمان با هدف درمان بیماران روانی استان با یک بخش مردان شروع بکار نمود و پس از مدت کمی بخش زنان و الکتروشوک مغزی نیز در این مرکز راه‌اندازی گردید تا سال ۷۴ با میانگین معادل ۲۰۸ تخت به کار خود ادامه داد هم اکنون این بیمارستان با ۲۲۶ تخت فعال ۱۵ تخت الکتروشوک مغزی و ۱۰ روانپزشک ۲ پزشک عمومی و ۶ بخش بستری با ضریب اشغال تخت ۸۰%به بیماران روانی استان کرمان و استانهای همجوار (جنوبشرق) خدمات درمانی ارائه می‌دهد.[۱۳۶]کلینیک فوق تخصصی بعثتخدمات: کلینیکی:دراین مرکز ۷۸ پزشک متخصص و فوق تخصص در رشته‌های قلب و عروق، جراحی قلب، اطفال، ریه، گوارش، عفونی، آنکولوژی وخون، آلرژی، مغز و اعصاب، غدد، نفرولوژی، ارتوپدی، زنان، داخلی، پوست، اعصاب و روان، جراحی مغزواعصاب، اعصاب و روان کودکان، چشم، کلیه و فشارخون، رادیوتراپی، کلیه و مجاری ادراری، گوش-حلق-بینی و روماتولوژی به صورت تمام وقت و پاره وقت مشغول به خدمت هستند.پاراکلینیکی: این مرکز دارای یک واحد آزمایشگاه-پاتولوژی است که کلیه آزمایش‌ها مورد نیاز بیماران در آن قابل انجام می‌باشد. همچنین بخش پرتونگاری این مرکز دارای دو دستگاه رادیولوژی و یک دستگاه سونوگرافی و یک دستگاه MRI است. سایر بخشهای پاراکلینیکی که در حال خدمت رسانی می‌باشند شامل: تست ورزش-اکو-تست ریه-شیمی درمانی-نوار مغز، نوار عصب-کلینیک ترک سیکار - نوار قلب-بینایی سنجی-لیزر(پوست)-داروخانهدانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالیدانشگاه شهیدباهنر کرماندانشگاه علوم پزشکی کرماندانشگاه شهید باهنر کرمان: از دانشگاه‌های مادر ایران و قطب ریاضیات، اپتیک و لیزر ایران[۱۳۷]دانشگاه علوم پزشکی کرمان: دانشگاه علوم پزشکی تیپ یک ایران، شامل دانشکده‌های: پزشکی، دندان پزشکی، داروسازی،پیراپزشکی، طب سنتی، بهداشت، پرستاری و مامایی، مدیریت و اطلاع رسانی[۱۳۸]دانشگاه صنعتی تحصیلات تکمیلی کرماندانشکده فنی شهید چمران کرماندانشکده فنی شهید دادبین کرماندانشگاه آزاد اسلامی واحد کرماندانشگاه پیام نور کرمانمرکز بین المللی تکنولوژی و علوم پیشرفته کرمانموقعیت خاص استان کرمان از نظر منابع انسانی متخصص، توان معدنی و کشاورزی، جاذبه‌های سیاحتی اقتصادی متکی بر تولید را برای این منطقه به ارمغان آورده‌است. وجود دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی، صنایع مادر خصوصا در زمینه صنعت و معدن و مراکز بزرگ کشاورزی و حضور نیروهای متخصص بسترساز مجموعه‌ای به نام مرکز بین المللی علوم و تکنولوژی پیشرفته و علوم محیطی شده‌است. این مرکز در انتهای جاده هفت باغ علوی در محدوده‌ای به وسعت ۲۰۰۰ هکتار و در فاصله ۲۷ کیلو متری شهر کرمان و در جوار شهر تاریخی ماهان واقع گردیده‌است. سنگ بنای این مجموعه در پی تفاهم نامه بین وزیر وقت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و پروفسور عبدالسلام فیزیکدان فقید پاکستانی (رئیس وقت فرهنگستان علوم جهان سوم (گذاشته شده‌است. بر اساس ماده واحده مصوب سال ۱۳۷۵ مجلس شورای اسلامیاین مجموعه تاسیس گردید و اساسنامه آن در سال ۱۳۷۷ به تصویب هئیت محترم وزیران رسید.[۱۳۹]ورزشاماکن ورزشیاستادیوم ۱۵۰۰۰نفری شهیدباهنر[۱۴۰]ورزشگاه ۳۵۰۰۰نفری اختصاصی مس کرمان (درحال احداث)مجموعه ورزشی سلیمی کیامجموعه ورزشی امام علیپیست بین المللی موتور کراس[۱۴۱]پیست اسکی سیرچ: این پیست که مهمترین و تنها پیست اسکی جنوبشرق کشور است، در منطقه سیرچ در نزدیکی شهر کرمان واقع شده‌است و از نواحی مهم ورزش‌های زمستانیمنطقه جنوب شرق کشور محسوب می‌شود.[۱۴۲]باشگاه سوارکاری کرمانپیست بین المللی کارتینگ[۱۴۳][۱۴۴]پیست بین المللی دوچرخه سواری(در دست احداث)سالن اختصاصی سنگنوردیتیمها و باشگاههای ورزشیباشگاه صنعت مس کرماندر حال حاضر مهمترین باشگاه ورزشی کرمان باشگاه مس کرمان است. این باشگاه در رشته‌های مختلف ورزشی تیم‌های زیادی را در لیگ‌های برتر و سایر لیگ‌ها سازماندهی و حمایت می‌کند.[۱۴۵]تیم فوتبال مس کرمانهم اکنون تیم فوتبال مس کرمان در لیگ برتر فوتبال ایران حضوردارد. تیم فوتبال مس کرمان یکبار عنوان سومی لیگ برتر فوتبال ایران را کسب کرد و توانست به جمع ۱۶ تیم برتر لیگ قهرمانان آسیا راه یابد.[۱۴۶]تیم‌های هندبال مس کرمان و شهرداری کرمان در لیگ برتر حضور دارند. این تیم‌ها سابقه حضور در جام باشگاه‌های آسیا را دارند.تیم دوچرخه سواری مس کرمان در لیگ برتر دوچرخه سواری حضور دارد.[۱۴۷]تیم شطرنج مس کرمان در لیگ برتر شطرنج کشورقرار دارد.[۱۴۸]تیم تکواندو صنعت مس کرمان در لیگ برتر تکواندو باشگاه‌های کشور حضور دارد.[۱۴۹]باشگاه والیبال برق کرمانباشگاه کوهنوردی جوپارگروه کوهنوردی جوپار اولین گروه مدون است که پس از هیات کوهنوردی در استان کرمان شکل گرفت[۱۵۰]مشاهیر کرمان زمینمحمد ارجمند (معروف ترین قالیباف کرمانی و موسس بیمارستان ارجمند)ابوعبدالله محمد بن عیسی ماهانی (ریاضی دان و منجم قرن سوم ه. ق.)شاه شجاع کرمانی (عارف قرن سوم ه. ق.)ابوحامد کرمانی (مورخ، شاعر، فیلسوف و پزشک قرن ششم ه. ق.)لاله خاتون صفوةالدین (شاعر قرن هفتم ه. ق.)شیخ اوحدالدین کرمانی (عارف و شاعر قرن هفتم ه. ق.)طیان بمی (شاعر قرن هفتم ه. ق.)زرتشت بهرام پژدو (شاعر قرن هفتم ه. ق.)خواجوی کرمانی (شاعر و عارف بزرگ قرن هشتم ه. ق.)عماد فقیه کرمانی (عارف و شاعر قرن هشتم ه. ق.)شاه نعمت الله ولی (عارف و شاعر بزرگ قرن نهم ه. ق.)ابواسحاق کوهبنانی (فیلسوف قرن نهم ه. ق.)مشتاق علی شاه (عارف بزرگ قرن دوازدهم ه. ق.)بی بی جان حیاتی (شاعر قرن دوازدهم ه. ق.)افسر کرمانی (شاعر و خوشنویس قرن سیزدهم ه. ق.)پیغمبر دزدان (شاعر و طنزپرداز دوره قاجاریه)میرزا رضا کرمانی (آزادیخواه بزرگ دوره قاجاریه)ناظم الاسلام کرمانی (نویسنده و روزنامه نگار و فعال سیاسی دوره قاجاریه)شیخ الحکما کرمانی (فعال سیاسی دوره قاجاریه)مجد الاسلام کرمانی (نویسنده، روزنامه نگار و شاعر دوره قاجاریه)سید جواد شیرازی (عالم بزرگ و امام جمعه کرمان در دوره قاجاریه)میرزا آقا خان کرمانی (نویسنده و فعال سیاسی دوره قاجاریه)شیخ احمد روحی (نویسنده و فعال سیاسی دوره قاجاریه)میرزا محمدرضا مجتهد (عالم بزرگ و فعال سیاسی دوره قاجاریه)شیخ الملک سیرجانی (فعال سیاسی دوره قاجاریه)ابوالقاسم کرباسی (فعال سیاسی دوره قاجاریه)میرزا ابوالفتح خان کرمانی (فعال سیاسی دوره قاجاریه)محمد خان کرمانی (اولین دانشجوی ایرانی اعزام شده به اروپا برای تحصیل)میرزا کاظم خان رونقعلی کرمانی (خوشنویس دوره قاجاریه)حسن شاهرخی (نقاش و طراح فرش بزرگ دوره قاجاریه)فؤاد کرمانی (شاعر معاصر)شیخ الرئیس کرمانی (عالم بزرگ معاصر)شیخ علی اصغر صالحی کرمانی (عالم بزرگ معاصر)مرتضی فهیم کرمانی (عالم بزرگ و فعال سیاسی معاصر)شیخ عباس حقیقی (عالم بزرگ معاصر)محمدجواد حجتی کرمانی (عالم بزرگ، نویسنده و فعال سیاسی معاصر)کیخسرو شاهرخ (نماینده اسبق مجلس و رییس اسبق انجمن زرتشتیان ایران)ابوالقاسم هرندی (تاجر بزرگ معاصر)احمد یزدان پناه دیلمقانی (کارآفرین و خیّر معاصر)صدیقه سامی نژاد (اولین بازیگر زن سینمای ایران)احمد بهمنیار (ادیب و نویسنده بزرگ معاصر)(خییابان بهنمیار در کرمان به یاد او نام گذاری شده‌است.)ناظم‌الاطبا (پزشک بزرگ معاصر)سعید نفیسی (مورخ، مترجم، نویسنده و شاعر بزرگ معاصر)علی اکبر صنعتی زاده (خیّر بزرگ معاصر)علی اکبر صنعتی (نقاش و مجسمه ساز بزرگ معاصر)عبدالحسین صنعتی زاده (نویسنده بزرگ معاصر و پدر رمان تاریخی ایران)همایون صنعتی زاده (کارآفرین، نویسنده و مترجم معاصر)پرویز شهریاری (ریاضی دان، نویسنده و فعال سیاسی معاصر)اکبر هاشمی رفسنجانی (رئیس اسبق مجلس، رئیس جمهور اسبق و رئیس فعلی مجمع تشخیص مصلحت نظام ایران)محمدجواد باهنر (چهارمین نخست وزیر جمهوری اسلامی ایران)محمدرضا باهنر (سیاستمدار و نماینده مجلس)قاسم سلیمانی (فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)محمدعلی موحدی کرمانی (عالم بزرگ و فعال سیاسی و عضو مجلس خبرگان رهبری)محمد مهدی زاهدی (ریاضی دان بزرگ، وزیر علوم سابق و سفیر فعلی ایران در مالزی)مجید نامجو (وزیر نیرو جمهوری اسلامی ایران)سید محمد حسینی (وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی جمهوری اسلامی ایران)احمد مدنی (فعال سیاسی و وزیر دفاع در کابینه مهندس بازرگان)سعید رجائی خراسانی (نماینده اسبق ایران در سازمان ملل متحد)مهناز افخمی (فعال سیاسی معاصر)مظفر بقایی (فعال سیاسی معاصر)علیرضا جهانشاهی (فعال سیاسی معاصر)علی‌اکبر سعیدی سیرجانی (نویسنده و فعال سیاسی معاصر)محمد ابراهیم باستانی پاریزی (مورخ و نویسنده بزرگ معاصر)هوشنگ مرادی کرمانی (نویسنده بزرگ معاصر)طاهره صفار زاده (شاعر و نویسنده بزرگ معاصر)عباس ریاضی کرمانی (ریاضی دان و منجم بزرگ معاصر)جواد نوربخش (روان شناس، نویسنده و شاعر بزرگ معاصر)کیومرث منشی‌زاده (فیزیک دان و شاعر معاصر)محمد کرام الدینی (زیست شناس و نویسنده معاصر)یدالله ثمره (زبان شناس و نویسنده معاصر)محمود روح‌الامینی (مردم شناس معاصر)مهدی رجبعلی پور (ریاضی دان بزرگ معاصر)یحیی کمالی‌پور (نویسنده و محقق علم ارتباطات معاصر)سید حمید رضا علوی (فیلسوف و نویسنده معاصر)خلیل خطیب رهبر (شاعر، نویسنده معاصر)جمشیدسروش سروشیان (نویسنده و مورخ معاصر)علاءالدین طباطبایی (زبان شناس و نویسنده معاصر)علی‌اکبر عبدالرشیدی (روزنامه نگار، خبرنگار و مترجم معاصر)سیما فردوسی (روان شناس و نویسنده معاصر)احمد ناظرزاده کرمانی (شاعر و نویسنده معاصر)فرهاد ناظرزاده کرمانی (متخصص و نویسنده هنرهای نمایشی معاصر)پری صابری (کارگردان تئاتر و نمایش نامه نویس معاصر)عبدالرضا اکبری (بازیگر تئاتر، سینما و تلویزیون معاصر)فردوس کاویانی (بازیگر تئاتر، سینما و تلویزیون معاصر)مسعود روشن‌پژوه (مجری تلویزیون)محمدعلی علومی (نویسنده معاصر)رضا زنگی آبادی (نویسنده معاصر)بلقیس سلیمانی (نویسنده معاصر)ارفع کرمانی (شاعر معاصر)علی اطهری کرمانی (شاعر معاصر)حمید حاجی زاده (شاعر معاصر)احمدرضا احمدی (شاعر معاصر)منوچهر نیستانی (شاعر معاصر)فاطمه جهانگرد (شاعر معاصر)توران شهریاری (شاعر معاصر)عبدالله دهش (شاعر معاصر)اکبر صوتی (هنرمند مشبک کار معاصر)روح الله خالقی (موسیقی دان بزرگ معاصر)ایرج بسطامی (خواننده بزرگ معاصر)داریوش رفیعی (خواننده نامی معاصر)کوروس سرهنگ زاده (خواننده نامی معاصر)پیمان سلطانی (موسیقی دان معاصر)عادل فردوسی‌پور (تهیه کننده برنامهٔ ۹۰ و گزارشگر فوتبال)آرش برهانی (بازیکن فوتبال تیم استقلال تهران و تیم ملی ایران)زهرا نعمتی (قهرمان پارالمپیک)

استان خوزستاناز ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
مختصات: ‏۰″ ۰′ ۴۸٫۶۹۴۰°شرقی ‏۰″ ۰′ ۳۱٫۳۲۷۳°شمالی (نقشه)خوزستانمرکزاهوازمساحت۶۴٬۰۵۷ کیلومترمربعجمعیت۴٬۵۳۱٬۷۲۰ نفر (سرشماری ۱۳۹۰)[۱]تعداد شهرستان‌ها۲۴ (۱۳۸۹)منطقه زمانیIRST (گرینویچ+۳:۳۰)-تابستان (دی‌اس‌تی)IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)زبان(های) گفتاریفارسی معیار، عربی خوزستانی،لری بختیاری و لری بهمئی و لری خرم‌آبادی، شوشتری، دزفولی وبهبهانی و مندایینماینده ولی فقیهسید محمدعلی موسوی جزایریاستاندارسید جعفر حجازی [۲]استان خوزستان با مساحت ۶۴٬۰۵۷ کیلومتر مربع در جنوب غربی ایران در کرانه خلیج فارس و اروندرود قرار دارد و مرکز استخراج نفت ایران به‌شمار می‌آید. شهر اهواز مرکز استان خوزستان است. این استان پنجمین استان پرجمعیت ایران است.خوزستان از شمال به استان لرستان، از شمال شرقی و شرق به‌استانهای اصفهان و چهارمحال و بختیاری، از شمال غربی به‌استان ایلام، ازشرق و جنوب شرقی به استان کهگیلویه و بویراحمد، از جنوب به استان بوشهر وخلیج فارس، و از غرب به کشور عراق محدود می‌شود.[۳] این استان با جمعیّت ۴٬۵۳۱٬۷۲۰ نفر (سرشماری ۱۳۹۰) دارای ۱،۰۸۳،۳۴۱ خانوار است که این تعداد شامل ۷۹۳ هزار و ۲۸۹ خانوار شهری و ۲۹۰ هزار و ۵۲ خانوار روستایی است.[۴] استان خوزستان در محدوده ۴۷ درجه و ۴۲ دقیقه تا ۵۰ درجه و ۳۹ دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ و ۲۹ درجه و ۵۸ دقیقه تا ۳۲ درجه و ۵۸ دقیقه شمالی از خط استوا قراردارد.خوزستان از جمله استان‌هایی است که در طول جنگ هشت ساله دچار آسیب و خسارت فراوانی شد. اشغال طولانی‌مدت برخی مناطق استان، موشک‌باران دایمی برخی شهرها و حملات هوایی و زمینی به شهرهای دزفول، بستان، هویزه، سوسنگرد، اهواز، شوش، شادگان، اندیمشک و بسیاری از مناطق دیگر، همه و همه باعث آسیب‌های فراوان به سرمایه‌های طبیعی و انسانی و زیرساخت‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی آن شد.برپایه نتایج نهایی سرشماری عمومی نفوس و مسکن آبان‌ماه ۱۳۷۵ جمعیت استان خوزستان ۳۷۴۶۷۷۲ نفر بوده‌است که از این تعداد ۶۴ درصد در سکونتگاه‌های شهری و ۳۵ درصد در سکونتگاه‌های روستایی زندگی می‌کردند و ۱ درصد کوچرو بوده‌اند. شمار عرب‌ها در نواحی روستایی استان خوزستان در سال ۷۸ تعداد ۴۲۹۱۹۷ نفر برآورد شده که حدود ۳۷٫۸ درصد کل جمعیت روستایی استان را دربر می‌گرفت. جمعیت تخمینیعرب‌های استان خوزستان برپایه آمار ذکر شده در آن سال یک و نیم میلیون نفر بوده‌است.[۵]از میان ۲۵ شهرستان این استان بیشترین تراکم عرب‌های خوزستان در شهرستان‌های دشت آزادگان، شادگان، ماهشهر، خرمشهر و آبادان است.[۶] بیش از ۹۹ درصد از عرب‌های خوزستان شیعه هستند.[۷]محتویات  [نهفتن] ۱ نام۲ تاریخ خوزستان۲.۱ دوران باستان۲.۲ خوزستان در آغاز اسلام۲.۳ نام عربستان در دوره‌ای از تاریخ۳ اقتصاد و منابع طبیعی۴ شهرستان‌های خوزستان۴.۱ آیین‌ها و مردم۵ میراث فرهنگی و گردشگری استان خوزستان۶ مشاهیر استان خوزستان۷ خوزستان در جنگ ایران و عراق۸ باستان‌شناسی خوزستان۹ منبع و پیوند به بیرون۱۰ منابعنام [ویرایش]نوشتار اصلی: زبان خوزیخوزستان در نقشه‌ای از اصطخری (سدهٔ ۱۰م)خوزستان در نقشه‌ای اثر محمود کاشغری(سدهٔ ۱۱م)خوزستان، سرزمین مردمان خوزی یا هوزی یا حوزی (که استرابون و پلینیوس از آن به اسم اوکسی[۸]ذکر کرده‌اند)است. این استان با عیلامیان باستان و شوش کم و بیش مرتبط است. نام اهواز، شوش و هویزه منعکس کننده ساکنین این منطقه در زمان عیلامیان بوده‌است[۹]به گفته سوات سوجک در کتاب‌های تاریخ کلاسیک اسلامی، نام این استان خوزستان بود. ابن حوقل- جغرافی دان قرن ۱۰ میلادی - در کتاب خودش صورت الارض در فصلی جداگانه این استان را همراه با نقشه توصیف می‌کند و یاقوت در سده ۱۳ میلادی در مجعم البلدان جزئیاتی از استان خوزستان نوشته‌است[۱۰]ریچارد فرای درمورد خوزستان می‌نویسد: "خوزستان (به عربی الاهواز) استانی ثروتمند و کم ارتفاع بود که دست کم به هفت کوره تقسیم می‌شد ؛ بزرگترین جز آن هرمزداردشیر یا هرمزدشهر بود که عرب‌ها بدان سوق‌الاهواز می‌گفتند "[۱۱]واژه خوزستان به معنای سرزمین «خوزها» است و خوز را به صورت‌های «هوز» و «حوز» نیز می‌نوشتند و جمع هوز در زبان عربی اهواز است که نام کرسی ایالت خوزستان است.[۱۲] البته ابن خردادبه (متوفای حدود ۳۰۰ ق) خوزستان را با همان اهواز یکی می داند و آنجا را سرزمینی وسیع، مشتمل بر هفت کوره بر می شمارد که با نام کور الاهواز می خواندش.[۱۳]ابن خردادبه نظر دیگری درباره نام اهواز دارد. او نه فقط اهواز بلکه کل موقعیت جغرافیایی خوزستان امروزی را اهواز می داند. (متوفای حدود ۳۰۰ ق) خوزستان را با همان اهواز یکی می‌داند و آنجا را سرزمینی وسیع، مشتمل بر هفت کوره بر می‌شمارد و به آن اکوار الاهواز می‌گوید. [۱۴] سبب وجود همین هفت کوره در این سرزمین، عضدالدوله دیلمی، آنجا را اقلیم هفت حوزه نام گذارده تا آنجا که مقدسی در قرن چهارم هجری، از رواج این نام خبر داده و پیروی خود را از آن، اعلام می‌دارد. همچنین او یادآور می‌شود که برخی از این حوزه‌ها از میان رفته‌است. [۱۵] [۱۶]تاریخ خوزستان [ویرایش]نوشتار اصلی: تاریخ خوزستاندوران باستان [ویرایش]«خوزستان» در دوران باستان، به‌ویژه، در دوره هخامنشی به دو ناحیه تقسیم می‌شد: بخش‌های شمال و شمال شرقی که انشان (انزان) نام داشت و سرزمینهای باصفا و کوهستانها و جنگلهای فراوانی را شامل بود، و ناحیه جنوبی که دارای آب و هوای گرم و مرطوب و دشتهای حاصلخیز و جلگه‌ای جنوبی که دارای آب و هوای گرم و مرطوب و دشتهای حاصلخیز و جلگه‌ای سرسبز و پرآب بوده که به قاره‌ای کوچک و مستعد می‌مانست. بخش‌های جنوبی که «عیلام» نام داشته یادآور تمدنهای دیرینه خوزستان است و بشدت تحت تأثیر فرهنگ «میان‌رودان» بوده و جغرافیای وسیعی را شامل می‌شده که حد فاصل لرستان و خوزستان و سواحل خلیج فارس امروزی است.«استرابون» جغرافی‌دان عهد باستان، خوزستان را از حاصلخیزترین جلگه‌های جهان می‌داند. زیرا رودخانه‌های زیادی این دشت را آبیاری می‌کرده که امکان کشاورزی و آبادانی را در این منطقه میسر می‌ساخته‌است. شاید بر همین اساس بوده که عده‌ای بر این باورند که نام این سرزمین «هند» یا «اند» بوده که به معنی «جایی با آب‌های فراوان» است.درباره آبادی مرکز خوزستان در کتاب «احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم» تألیف «ابو عبدالله محمد بن احمد مقدسی» جهانگردی از بیت‌المقدسآمده‌است:«شوشتر در همه این سرزمین، خوشتر، استوارتر و مهم‌تر از آن شهری نباشد. نهر به دور آن می‌چرخد نخلستان و باغها آن را فرا گرفته‌اند. بافندگان ماهر پنبه و دیبا در آن بسیارند از همه شهرها برتر است، اضداد را در خود جمع و در نزد جهانیان شهرت دارد. و درباره‌اش گفته‌اند آن همچون بهشتی است. باغهایش پر از ترنج و انار خوب، انگور و گلابی عالی و خرما می‌باشد. بهشت خوزستان است دیبای آن را به مصر وشام می‌برند، مردمش با خوشی عمر می‌گذرانند.»همچنین در سفرنامه «ابن بطوطه» جهانگرد مراکشی می‌خوانیم:«سر انجام به شهر تستر (شوشتر) رسیدم که در قلمرو اتابک و سر حد بین دشت وکوهستان است. شهری بزرگ، زیبا، خرم و دارای پالیزهای نیکو و باغهای عالی است این شهر محاسن زیاد و بازارهای معتبر دارد و از شهرهای قدیمی است. در دو طرف رودخانه باغ قرار دارد و محاذی دروازه دسبول مانند بغداد و حله جسری از کشتیهای کوچک درست کرده‌اند، میوه در تستر فراوان است، خیرات و برکات این شهر بسیار و بازارهای آن در خوبی بی‌مانند می‌باشد.»وجود مراکز علمی و فرهنگی همچون دانشگاه جندی شاپور در این استان دال بر اهمیت و رونق این منطقه‌است که‌استادان بزرگ دانش پزشکی را از یونان، مصر، هند و روم گرد هم آورده بوده‌است. این دانشگاه را ساسانیان بنیان گذاردند. این دانشگاه پزشکی که به دستور شاپور اول (۲۴۱-۲۷۱ م) به سبب وجود آب و هوا و طبیعت پر نعمت و مناسب در گندی شاپور(نزدیک دزفول)ساخته شد. توسط شاپور دوم (ذوالاکتاف) مرمت و بازسازی گشت و در زمان انوشیروان تکمیل و توسعه یافت. دانشمندان و شاعران بزرگی همچون ابونواس حسن بن هانی اهوازی، که از ارکان شعر عرب است، عبداله بن میمون اهوازی، نوبخت اهوازی منجم و فرزندانش، جورجیس پسر بختشوع گندیشاپوری و شاعران شیعی، مانند ابن سکیت و دعبل خزائی که با اشعار خود ولایت و امامت را پاس داشته‌اند و زبان به مقاومت گشوده‌اند از همین منطقه برخاسته و در این دیار زندگی می‌کرده‌اند.شماره ۱: ظرف سفالین کشف شده در تل باکون فارس حدود ۴۵۰۰ سال پیش از میلادشماره ۲: جام یا گلدان سفالین کشف شده در شوش، خوزستان کنونی. حدود ۴۰۰۰ سال پیش از میلادخوزستان در آغاز اسلام [ویرایش]والی بصره در اوایل سال ۱۶ مغیره بن شعبه را از طرف خود مامور فتح بلاد خوزستان کرد و مغیره به آسانی دهقانان ایرانی اهواز را به تسلیم و قبول جزیه وادار ساخت، اما عمر به علت حرکت زشتی که از مغیره روایت کردند او را از حکومت بصره برداشت و ابوموسی اشعری را به جای او فرستاد. ابوموسی دنباله فتوحات پیشینیان خود را گرفت و پس از چند رشته جنگ بلاد رامهرمز و شوش را مفتوح کرد. اما چون به شوشتر رسید به مقاومت هرمزان والی آنجا که در قلعه شهر متحصن بود برخورد، ناچار از خلیفه کمک خواست و عمر دستور داد که از کوفه عمار بن یاسر با لشگریانی به یاری ابوموسی برود.[۱۷]هرمزان و ایرانی‌های شوشتر سخت مقاومت کردند و عرب با وجود کثرت عدد بر ایشان پیروزی نیافتند تا آنکه به دلیل یک نفر خائن ایرانی بر مقام زنان و اطفال مدافعین راه یافتند و این کیفیت پای هرمزان و اصحاب او را در مقاومت سست کرد و جمعی از ایشان برای آنکه به دست مسلمین نیفتند خود و عزیزان خود را کشتند. سرانجام هرمزان از ابوموسی امان خواست و ابوموسی قبول این تکلیف را به امر خلیفه موکول ساخت و هرمزان به مدینه فرستاد. هرمزان به ظاهر پیش خلیفه اسلام آورد و عمر برای او وظیفه‌ای نیر مقرر داشت، اما چون بعدها به شرکت در قتل خلیفه و همدستی با ابولولو متهم شد مسلمین او را کشتند.[۱۸]پس از تسلیم هرمزان، شوشتر و جندیشاپور و بلاد دیگر خوزستان همه مسخر ابوموسی شدند و به این ترتیب فتح قسمت جلگه‌ای ایران تماما به دست مسلمین به انجام رسید.[۱۹]نام عربستان در دوره‌ای از تاریخ [ویرایش]به گفته ریچارد فرای به خاطر تاثیر قوی عرب زبان‌های مهاجر به جنوب غربی این استان-مخصوصاً مهاجرت بنی کعب و بنی لام-از قرن ۱۶ تا ۱۹ میلادی، نام عربستان به این ناحیه‌استان از زمان صفویه اطلاق گردید تا اینکه در زمان رضا شاه پهلوی با نام خوزستان جایگزین شد که خط پایانی بر آرزوهای تجزیه طلبانه شیخ خزعل، رئیس قبیله کعب بود[۲۰]در اواخر قرن ۱۶ میلادی قبیله کعب از عراق به جنوب خوزستان مهاجرت کردند. در طی قرون موفقیت آمیز[۲۱]قبایل عرب بیشتری از جنوب عراق به نوار مرزی جنوب غربی خوزستان مهاجرت کرده‌اند..[۲۲]در گویشهای فارسی باستان و زبان پهلوی که در خوزستان و جنوب غربی ایران تکلم میشده(و هنوز می‌شود) «او» به «هو» قابل تغییر است؛ مانند «اورمزد» - «هورمزد» و «اوشمند» - «هوشمند» همچنانکه «هورداد و حورداد» را «خرداد» و «خورتات» نیز گفته‌اند. البته تا سالهای اخیر این اسامی را با حرف (ح) نیز می‌نوشته‌اند. از سوی دیگر «یاقوت حموی» واژه «خوز» را با نامهای «خوز» و «هوز» و «اهواز» و «هویزه» هم ریشه می‌داند. «اهواز» محرف واژه «اواز» و «اوجا» نیز هست که در کتیبه داریوش بیستون آورده شده و این نام در کتیبه نقش رستم «خواجا» یا «خوجا» حک شده که هزار سال پیش، مرکز حکومت نشین استان خوزستان بوده‌است. پس از هخامنشی، در دوران اشکانی، ساسانی و تمام دوران اسلامی شوشتر مرکز حکومتی خوزستان بوده‌است. در سال ۱۳۰۳ در پی شیوع بیماری وبا در شوشتر مرکز حکومتی خوزستان به شهر تازه تاسیس اهواز که در ان زمان به نام ناصرالدین شاه ناصریه خوانده می‌شد منتقل شد و تا کنون نیز اهواز است. «به هر حال به وسیله بیگانگان برای تعمیم نام عربستان و فراموش شدن کلمه خوزستان سعی بسیار به کار رفت. این وضع تا سال ۱۳۰۳ه. ش. که حکومت مرکزی موفق شد پس از چندین سال غفلت از امور خوزستان به آن ناحیه توجه کند، باقی بود. در این تاریخ نام عربستان به کلی از فرمانها و مکاتبه‌های دولتی حذف و به {نام قدیمی آن} خوزستان تغییر نام یافت.»[۲۳]در شاهنامهٔ فردوسی به تصحیح جلال خالقی مطلق از این خطه با نام خوزیان یاد شده‌است. برای نمونه:بشد تیز با لشکر خوزیانبرآن سود جستن سرآمد زیان[۲۴]وزان پس بر کشور خوزیانفرستاد بسیار سود و زیان[۲۵]همی‌رفت تا کشور خوزیانز لشکر کسی را نیامد زیان[۲۶]«ابن منظور» به سال ۷۱۱ ه. ق. در «لسان العرب» اشاره دارد: و الخوز جیل من الناس، اعجمی معرب، یعنی: «خوز» قوم یا قبیله‌ای از مردم عجمند. از سوی دیگر «خوز» را به معنی «شکر» و «نیشکر» نیز معنا می‌کنند. زیرا خاک حاصلخیز و بارور خوزستان، استعداد ویژه‌ای برای رشد این گیاه داشته و آنجا بهترین محصول نیشکر را به دست می‌داده‌است.در کتاب «مجمع التواریخ و القصص» خوزستان به نام «حجوستان» و «حبوجستان و اجار» آمده‌است که به نظر می‌آید، برگرفته از زبان پهلوی با عناوین «حبوجستان» و حوجستان است. همچنانکه در بعضی از گویشهای رایج در این استان «بختیاری» برای ادای حرف «خ» از «ح» نیز بهره می‌گیرند. بنابراین واژگان «اوج»، «هوز»، «هوج»، «حوز» و «خوز» در سیر تحول و تطور لفظی با پسوند «ستان» و «اوجستان» به تدریج بر اثر سایش تلفظ، از «هوجستان» به «خوزستان» تغییری یافته‌است.[منبع بعدی فقط مربوط به جمله بعدی است] در متون پارتی نیز واژه هوزستان اشاره به همان نام خوزستان در دوران نوین دارد.[۲۷]در گویشهای فارسی باستان و زبان پهلوی «او» به «هو» قابل تغییر است؛ مانند «اورمزد» - «هورمزد» و «اوشمند» - «هوشمند» همچنانکه «هورداد و حورداد» را «خرداد» و «خورتات» نیز گفته‌اند.اقتصاد و منابع طبیعی [ویرایش]در سال ۱۳۰۸ خورشیدی نخستین چاه نفت ایران و خاورمیانه، توسط گروهی بریتانیایی به سرپرستی ویلیام ناکس دارسی در شهر مسجد سلیمان در خوزستان حفر و نفت از آن استخراج شد. این چاه که به «چاه شماره یک» مشهور است، نخستین چاه نفت در جهان است که از آن در مقیاس صنعتی، نفت استخراج شده، و اولین گام در تاسیس صنعت نفت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس بوده‌است. چاه شماره یک هم‌اکنون بصورت موزه تحت مدیریت شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب (NISOC) اداره می‌شود. استان خوزستان غنی‌ترین استان ایران در زمینهٔ منابع نفتو گاز است که در حال حاضر عمدهٔ درآمد کشور از راه صدور این دو محصول حاصل می‌شود.اهواز، مرکز صنایع پخش نفت و گاز در خوزستان و تمامی مناطق نفتخیز در جنوب، غرب و شرق ایران است. پالایشگاه آبادان و پتروشیمی بندر امام و پتروشیمی ماهشهر از جمله صنایع وابسته به نفت در این استان هستند.کارخانجات ذوب و فولادسازی و محصولات آهنی و فولادی و لوله‌سازی از جمله صنایعی هستند که تأثیر بسزایی در اقتصاد منطقه و استان دارند. از جملهٔ این مجموعه‌ها می‌توان به شرکت لوله‌سازی خوزستان، گروه ملی صنعتی فولاد ایران، شرکت فولاد خوزستان، نورد کاویان اشاره کرد.تا چندی پیش قابلیت کشتی‌رانی تجاری در رود کارون تا بندری در شهر اهواز وجود داشت و بخشی از بار ترانزیت تجاری از این راه منتقل می‌شد. اما در پی عدم رسیدگی این کاربرد درحال حاضر منتفی است و کشتی‌رانی تجاری عملاً انجام نمی‌گیرد. بندرهای آبادان و خرمشهر (با دسترسی از رود بهمن‌شیر) و ماهشهر و بندر امام پیش از جنگ ایران و عراق از لحاظ تجاری اهمیت فراوانی داشتند و مجموعهٔ این بنادر با خط آهن خرمشهر-تهران، مسیر پر اهمیتی برای حمل و نقل تجاری بود، اما در طول جنگ ایران و عراق، آسیب فراوانی دیدند و عملاً مخروبه و متروکه شدند و امروز با روندی بسیار کُند، به کسری از وضعیت سابق خود نزدیک می‌شوند... !آب فراوان رودهای کارون، کرخه و هندیجان (زهره)، جراحی، مارون، اروند و دز که اکثراً جزو پرآب ترین رودهای ایران هستند و ساختار جلگه‌ای استان خوزستان، قابلیت بالقوهٔ کشاورزی فراوانی در آن ایجاد کرده‌است. جدا از کشاورزی سنتی و نیمه مکانیزهٔ محصولات سنتی (مثل برنج، گندم، مرکبات و صیفی‌جات)، نیشکر هم به صورت صنعتی در قالب طرح توسعه نیشکر و صنایع جانبی استان خوزستان در ابعاد جغرافیایی وسیعی کاشته شده و مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد.از جمله صنایع جانبی قدیمی نیشکر در خوزستان، مجتمع کاغذسازی هفت‌تپهاست که از دیرباز با استفاده از ضایعات نیشکر به تولید کاغذ می‌پردازد.شهرستان‌های خوزستان [ویرایش]استان خوزستان دارای ۲۴ شهرستان و ۵۴ شهر و ۵۲ بخش و ۱۱۲ دهستان و ۳۸۸۰ آبادی مسکونی و ۲۵۱۴ آبادی غیر مسکونی می‌باشد. نگاه کنید به: فهرست کامل شهرهای خوزستان.شهرستان‌های استان خوزستاننام‌شهرستانجمعیتزبانشهرستان اهواز۱٫۳۱۷٫۳۷۷فارسی، عربیشهرستان دزفول۴۲۰٫۰۰۰گویش دزفولی،لری بختیاریشهرستان امیدیه۸۵٫۱۹۵لری بختیاری، عربیشهرستان اندیکا---لری بختیاریشهرستان اندیمشک۱۵۴٫۰۸۱فارسی،لری بختیاریشهرستان آبادان۲۷۵٫۱۲۶عربی، فارسی، گویش آبادانیشهرستان ایذه۱۹۳٫۵۱۰لری بختیاری، فارسیشهرستان باغ‌ملک۱۰۳٫۲۱۷لری بختیاری، فارسیشهرستان باوی---عربی، گویش شوشتریشهرستان ماهشهر۲۴۶٫۸۰۴عربی ، گویش ماهشهریشهرستان بهبهان۱۷۲٫۵۹۷گویش بهبهانی،لری بختیاریشهرستان خرمشهر۱۵۵٫۲۲۴عربی، فارسیشهرستان دشت آزادگان۱۲۶٫۸۶۵عربیشهرستان رامشیر۴۹٫۲۳۸عربی، فارسیشهرستان رامهرمز۱۲۰٫۱۹۴گویش رامهرمزی،لری بختیاریشهرستان شادگان۱۳۸٫۲۲۶عربیشهرستان شوش۱۸۹٫۷۹۳لری بختیاری،عربیشهرستان شوشتر۱۸۲٫۲۸۲گویش شوشتری،لری بختیاریشهرستان گتوند۵۸٫۳۱۱گویش گتوندی،لری بختیاریشهرستان لالی۳۵٫۵۴۹لری بختیاریشهرستان مسجدسلیمان۱۶۷٫۲۲۶لری بختیاریشهرستان هفتگل۲۳٫۶۳۳لری بختیاریشهرستان هندیجان۳۵٫۹۳۲گویش بندری، عربیشهرستان هویزه---عربیآیین‌ها و مردم [ویرایش]استان خوزستان تیره‌های گوناگون انسانی را در بر می‌گیرد. خوزستان از لحاظ خرده فرهنگها متکثر ترین استان کشور است.بومیان: مردم بومی شوشتر، دزفول، بهبهان، ماهشهر، رامهرمز، هندیجان، رامشیر(رام اردشیر)، زیدون، سربندر(قنواتی) از بازماندگان مردم شهرنشین باستان خوزستان هستند و هر کدام گویش مخصوص به خود دارند که با هم متفاوتند.بختیاریها(لر بزرگ) که از هزاره های دور در خوزستان و عراق (تا سده های اولیه اسلامی) حضور داشته اند. شهرهای ایذه، مسجد سلیمان، باغملک و.. بصورت اصلی و سایر شهرهای خوزستان نیز جمعیت قابل توجهی از ایشان را در خود دارند. طرح لباس اینان، ترسیمی از معبد چغازنبیل شوش است. ایذه به نام پایتخت بختیاری ایران شناخته می شود. بر خلاف نام استان چهار محال و بختیاری، مرکزیت جمعیتی اینان خوزستان است. در نقشه های زمین شناسی، زمینهای وسیعی از نیمه مرکزی خوزستان به سمت شمال و شرق، به نام کنگلومرای بختیاری شناخته می شود. اوکسیان(هوزیان) زمان هخامنشی که از سپاهیان ویژه امپراتوری ایران بوده اند تطبیق با ایشان دارد که براویتی نام خوزستان نیز از نام ایشان گرفته شده است.اعراب که از قبایل مشخص و با اصل و نسب شبه جزیره عربستان هستند از ابتدای حکومت صفویان به تدریج از طریق عراق و فتح هویزه در حاشیه رود کرخه در امتداد مرز اسکان یافتند و در دهه های اخیر بویژه از زمان جنگ به این سو، در برخی از شهرهای این منطقه نیز ساکن گردیدند. تا پیش از جنگ هشت ساله عمده تمرکز جمعیتی عربهای خوزستان، شادگان و سوسنگرد و روستاهای جنوب غربی خوزستان بود که پس از شروع جنگ جنگزدگان عرب در(بیشتر شهرکهای اطراف)شهرهای امیدیه، ماهشهر و اهواز سکنی یافتند. شهر صنعتی و تجاری خرمشهر که پس از جنگ کاملا خالی از سکنه بوده است نیز محل اسکان جمعیت زیادی از عشایر عرب شد.لرها(لر کوچک)، قلمرو اینان که در سده های اولیه اسلامی نیز حضورشان در این منطقه گزارش شده، در منطقه شمال غرب خوزستان از شوش تا الوار در شمال اندیمشک بوده است، اما تمرکز شهری جمعیتی ایشان در اندیمشک و شوش، حسینیه و الوار است.قشقایی ها در حدود شهرستان هفتگل زندگی می کنند.شهرهای صنعتی تجاری و نوبنیان خوزستان مانند اهواز، آبادان و خرمشهر و بندر امام(شاهپور سابق) نیز ترکیب جمعیتی از تمام مردم یاد شده در خود دارند.همچنین با اینکه بیشینه مردم این استان مذهب شیعه دارند، از دیرباز پیروان دیگر آیین‌ها نیز در این استان زیسته‌اند و می‌زیند. در شهر اهواز گروه اندکی صابئین (در خوزستان به آنها صُبّیمی‌گویند) در کرانه رود کارون ساکنند و بیشتر به کار زرگری مشغولند.همچنین پیروان آیین‌های کهن زرتشتی و نیز کلدانی در این استان و به ویژه شهر اهواز زندگی می‌کنند که پس از انقلاب ۵۷ از شمارشان کاسته شده‌است. در شهر آبادان شماری از ارمنیانمی‌زیند. این گروه تا پیش از انقلاب جمعیت بیشتری داشتند ولی امروزه تنها چند خانوار از اینان در شهرهای آبادان می‌زیند. پیروان دیگر آیین‌ها و مردمان دیگری نیز در اینجا می‌زیسته‌اند که امروزه به جا نمانده‌اند. تا پیش از انقلاب شماری از پیروان آیین‌های هندو و سیک و... نیز در بخش‌های صنعتی این استان می‌زیستند که امروز تنها بازمانده معبدهایشان در شهر آباد مانده‌است.میراث فرهنگی و گردشگری استان خوزستان [ویرایش]فهرست میراث فرهنگی، گردشگری و دیدنی‌های دوران جنگ به تفکیک شهرستانشهرستان آبادانیادمان شهید تندگویانیادمان والفجر هشت (اروندکنار)قدمگاه خضر نبی (ع)شهر آبادانآرامگاه سید احمدآرامگاه سید محمد ابوتامهبازار ته لنجی‌هابازار ماهی فروشانبرج آب شماره یکبرج آب شماره دوبقایای سینما رکسبندر و اسکله‌هاپالایشگاه آبادانخانه بچاریقبرستان انگلیسی‌هاکلیسا ارامنهمجموعه ساختمانهای انکسمدرسه رازیمدرسه مهرگانمسجد رنگونی‌هامنازل محله بریمموزه آبادانسینما شیرین آبادانشهرستان اندیکاآرامگاه بابا احمدآرامگاه شاه قطب الدینکوه شو بر فراز اندیکاشهرستان اندیمشکآرامگاه شاهزاده احمد در مازوبقایای شهر باستانی لووربقایای شهر عیلامی زعفرانپای پلپل صیحه (آباره عباس خان)تپه باستانی طولاییسد و دریاچه کرخهقلعه تورانقلعه زرهقلعه صالح آبادیادمان دوکوهه (دفاع مقدس)شهرستان اهوازپارک جنگلی گمبوعه (جاده سوسنگرد)تالاب بامدژ (جاده شوش)گورستان باستانی زرتشتیانشهر اهوازآرامگاه علی بن مهزیار اهوازیبیمارستان امام خمینی (جندیشاپور)پارک جنگلی شهروندپارکها و بلوارهای ساحلیپل سیاهپل سفید (پل معلق)خانه قدیمی ماپارخانه قدیمی معین التجاردانشسرای مقدماتی پسراندانشکده سه گوشکاروانسرای معین التجارمنازل بانک ملیهتل قوشهرستان ایذهتالاب میانگرانخنگ اژدرروستای باستانی شمیسد و دریاچه کارون سهعمارت طاق طویلهقلعه کژدمنقش برجسته شهسوارنقش برجسته کول فرحنقش برجسته کهبادنقش برجسته کمالوندنقش برجسته یار علی وندشهر ایذهاِشکَفتِ سلمانشهرستان باغملکامامزاده ابراهیمپل ساسانیقلعه تلکاروانسرای ارغوانیمحوطه باستانی منجنیق (نهر اربق)منطقه سیاحتی مال آقاشهرستان بهبهانپارک جنگلی تشانبقایای شهر باستانی ارجانکتیبه‌های تنگ تکابزیارتگاه‌امام رضا (ع)تپه باستانی خندقپل امام رضا (ع)پل خیر آبادپل دیلمانپل کسریشهر بهبهانآرامگاه بشیر و نذیرامامزاده حیدرقلعه مدرسهکاروانسرای دژ مهتابیمدرسه خیر آبادمسجد جامع اتابکانموزه بهبهانشهرستان خرمشهرجزیره مینوکاخ فیلیهمناطق عملیاتی کربلای پنج و بیت المقدسیادمان شرق کارونیادمان شهدای بهبهانیادمان شهدای رمضانیادمان شهدای شلمچهشهر خرمشهربازار ماهی فروشانبندر و گمرک خرمشهرپل جدید خرمشهرپل قدیم خرمشهرمسجد جامع خرمشهرموزه و یادمان دفاع مقدس خرمشهرشهرستان دزفولآبشار شویسد ودریاچه دزآرامگاه پیر رود بندآرامگاه یعقوب لیث صفاری (شاه ابوالقاسم)بقایای شهر باستانی گُندی شاپورتپه باستانی چُغامیشمنطقه حفاظت شده حیات وحش دزهور مزرعهشهر دزفولآرامگاه شیخ اسماعیل (سبزقبا)آسیاب های آبی دزفولبازار کهنه (دزفول)بقعه سید محمودبقعه شاه رکن الدینپل قدیم (دزفول)خانه تیزنومسجد جامع دزفولمسجد لب خندقموزه مردم‌شناسی دزفولشهرستان دشت آزادگان[[آثار باستانی ام دبس]پل سابلهتالاب هور العظیمتپه‌های باستانی الله اکبرقدمگاه خضر نبی (ع)قدمگاه زین العابدین (ع)قدمگاه صاحب الزمان (عج)منطقه حفاظت شده کرخهیادمان شهدای چزابهیادمان شهید آوینییادمان شهید چمرانشهرستان رامهرمزآرامگاه علمدار (سید میر صالح)آرامگاه هرمز ساسانیبقایای شهر باستانی مختارکتَل برمیسد باستانی جرهعمارت صمیمیغار صیدون کبوتریقلعه امیر مجاهدقلعه تاشارقلعه دا و دختر (مادر و دختر)قلعه یزدگردشهرستان شادگانتالاب بین‌المللی شادگانشهرستان شوشایوان کرخهمحوطه باستانی هفت تپهمعبد باستانی چغازنبیلمنطقه حفاظت شده شوشموزه هفت تپهیادمان فتح المبین (دفاع مقدس)شهر شوشآرامگاه دانیال نبی (ع)آرامگاه دعبل خزاعیبقایای شهر باستانی پیشه ورانبقایای شهر باستانی شاهیتپه باستانی آکروپلقلعه شوشکاخ باستانی آپاداناکاخ باستانی اردشیر دومکاخ باستانی داریوشکاخ باستانی شائورموزه شوششهرستان شوشتر[[بقایای شهر باستانی دستووا]بقایای شهر باستانی عسگر مکرمچشمه آب معدنی گرابشهر شوشترآرامگاه‌امامزاده عبداللهآرامگاه بَراء ابن مالک انصاریآرامگاه سید محمد گلابیآرامگاه شیخ شوشتریبند میزانپل شادروانپل لشکرتپه باستانی چُغاتخت قیصرخانه قدیمی مرعشیخانه قدیمی مستوفیخانه قدیمی معین التجارسازه‌های آبی شوشترعمارت کلاه فرنگیقلعه سَلاسِلمسجد جامع شوشترمقام صاحب الزمان (عج)نهر داریونشهرستان گتوندقلعه رستم (شیخ سلیمو)بقعه زیارتی محمدابن زیدتپه باستانی چغاگچ سنگیآبشار پل پرزینکوه طبل خانهدره انارقدمگاه امیرالمومنین پل پرزیندژ عقیلیگچ سنگیدخمه ها(خرفخانه‌ها)کوه طبل خانهشهرستان ماهشهربقایای عمارت تل کافرانشهرستان مسجد سلیمانآرامگاه هفت شهیدانبرد نشاندهبقایای شهر باستانی بنه وارتپه باستانی کلگه زریتپه باستانی گلگیرسد و دریاچه شهید عباسپورصُفه سلیمان (سر مسجد)منطقه حفاظت شده جنگلی شیمبارشهر مسجد سلیمانپالایشگاه مسجد سلیمانچاه نفت شماره یکشهرستان هندیجانشهر باستانی آسکشهر باستانی مهرویانشهر باستانی ریو اردشیرقلعه باستانی باسیفشهرستان هویزهبقایای بافت قدیم شهر هویزهیادمان شهدای طلائیهیادمان شهدای هویزهمشاهیر استان خوزستان [ویرایش]برای دیدن اهالی سرشناس این استان رده:اهالی استان خوزستان را ببینید.خوزستان در جنگ ایران و عراق [ویرایش]این استان از ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ تا آخرین روز جنگ ایران و عراق همواره صحنه عملیاتهای مختلف ایران برای بازپس گیری مناطق اشغال شده توسط نیروهای ارتش عراق بود. در آغاز جنگ شهرهایی چون آبادان، سوسنگرد، دزفول، اندیمشک، خرمشهر، و اهواز که مرکز استان بود مرتبا هدف حملات موشکی و توپخانه ارتش عراق قرار داشتند.باستان‌شناسی خوزستان [ویرایش]نوشتار اصلی: فهرست آثار باستانی استان خوزستانشهرستان مسجد سلیمانمعبد بردنشاندهصفه سر مسجدپل قدیم (دزفول)(قدیمی ترین پل سواره رو جهان با ۱۷ قرن سایقه)[۲۸]چغازنبیل ثبت شده در فهرست آثار میراث جهانیسازه‌های آبی شوشتر (مجموعه آبشارها، آسیابها، پلها و سدهای باستانی) ثبت شده در فهرست آثار میراث جهانیقلعه سلاسل(شوشتر)کاخ آپادانابند میزانپل لشکرآرامگاه دانیال نبیقلعهٔ باستانی شوشبرج کلاه فرنگیپل شادروانآرامگاه یعقوب لیثالیماییسارجانتپهٔ چغا در گتوندآتشگاه مسجدسلیمانشیرهای سنگی بختیاریشهر باستانی ایذه (آیاپیر، آنزان، انشان، مالمیر)منطقه باستانی کول فرح ایذهمنطقه باستانی اشکفت سلمان ایذهآبادانکلیسا آبادانمسسجد رنگونیهاموزه آبادانسینما تاج آبادانخانه بچاری‌ها

استان بوشهراز ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
مختصات: °۵۰٫۸۳۸۲شرقی °۲۸٫۹۱۸۴شمالی (نقشه)بوشهرمرکزبوشهرمساحت۲۷٬۶۵۳ کیلومترمربعجمعیت (۱۳۹۰)۹۸۷٫۳۵۲پراکندگی۳۲تعداد شهرستان‌ها۹منطقه زمانیIRST (گرینویچ+۳:۳۰)-تابستان (دی‌اس‌تی)IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)زبان(های) گفتاریفارسی و لری و عربیاستاندارفریدون حسنوندساحل بوشهر مرکز استانساحل سیراف از بنادر استاناستان بوشهر از استان‌های جنوبی ایران و هفدهمین استان بزرگ کشور به لحاظ مساحت است که در حاشیه خلیج فارس قرار دارد. مرکز این استان بندر بوشهر می‌باشد.این استان به‌علت قرار گرفتن در ساحل استراتژیک خلیج فارس، صادرات واردات دریایی، صنعت صیادی، وجود ذخایر نفت و گاز (پارس جنوبی و شمالی)، کشاورزی و نخلداری و وجود نیروگاه هسته‌ای از اهمیّت راهبردی و اقتصادی برخوردار است‎‎؛ به گونه‌ای که پایتخت انرژی ایران لقب گرفته‌است. مبارزه مردم بوشهر علیه نیروهای خارجی در یکصد سال اخیر از شاخص‌های مهم تاریخی این استان است.محتویات  [نهفتن] ۱ جغرافیای استان۱.۱ موقعیت۱.۲ تقسیمات کشوری۱.۳ طبیعت استان۲ تاریخچه استان۲.۱ استان خلیج فارس۳ مردم‌شناسی۳.۱ جمعیّت۳.۲ مهاجرت۳.۳ نژاد۳.۴ زبان و گویش‌ها۳.۵ دین۳.۶ اقتصاد۳.۷ صنایع۳.۸ نیروگاه‌ها۳.۹ حمل و نقل۳.۹.۱ راه هوایی۳.۹.۲ شبکه راه‌های زمینی۳.۹.۳ شبکه راه‌آهن۳.۱۰ بنادر۴ فهرست‌ها۴.۱ ره‌آورد و صنایع دستی۴.۲ جاذبه‌های گردشگری۴.۲.۱ جاذبه‌های تاریخی۴.۲.۲ جاذبه‌های طبیعی و جاهای دیدنی۴.۲.۳ مناطق حفاظت شده۴.۲.۴ موزه‌ها۴.۳ چهره‌های سرشناس۴.۳.۱ دینی۴.۳.۲ ادبی۴.۳.۳ هنری۴.۳.۴ فرهنگی اجتماعی۴.۳.۵ آموزشی۴.۴ ورزش۴.۴.۱ تیم‌های ورزشی استان در لیگ‌های دسته ۱۴.۵ شهرک‌های صنعتی۴.۶ مناطق ویژه اقتصادی۴.۷ مراکز آموزش عالی و دانشگاه‌ها۴.۸ بیمارستان‌ها۴.۹ نگارخانه۴.۱۰ منابع۴.۱۱ پانویس۴.۱۲ پیوند به بیرونجغرافیای استان [ویرایش]موقعیت [ویرایش]استان بوشهر از شمال به قسمتی از استان خوزستان و کهکیلویه و بویراحمد، از شرق به استان فارس، از جنوب و غرب به خلیج فارس و از جنوب شرق به قسمتی از استان هرمزگان محدود است. این استان با مساحتی حدود ۲۷٬۶۵۳ کیلومتر مربّع، جمعیّتی برابر ۹۸۷٫۳۵۲ نفر دارد. استان بوشهر با خلیج فارس بیش از ۷۰۷ کیلومتر مرز دریایی[۱] دارد. استان بوشهر بین ۲۷درجه و ۱۹دقیقه تا ۳۰درجه و ۱۶دقیقه عرض شمالی و ۵۰درجه و ۱دقیقه تا ۵۲درجه و ۵۹دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار دارد.استان کهگیلویه و بویراحمداستان خوزستانخلیج فارساستان فارسخلیج فارس   استان بوشهر    استان هرمزگانخلیج فارسخلیج فارستقسیمات کشوری [ویرایش]استان بوشهر دارای ۹ شهرستان، ۲۳ بخش و ۴۵ دهستان و شامل ۳۰ شهر و حدود ۹۱۰ آبادی می‌باشد.نقشهاستانمرکزشهرستانمرکزخوزستانکهگیلویهوبویراحمداستان فارسدیلمگناوهدشتستانبوشهرتنگستاندشتیکنگاندیرجمهرمزگانخلیج فارسبوشهربندر بوشهربوشهربندر بوشهرتنگستاناهرمجمجمدشتستانبرازجاندشتیخورموجدیربندر دیردیلمبندر دیلمکنگانبندر کنگانگناوهبندر گناوهطبیعت استان [ویرایش]استان بوشهر از دو بخش جلگه‌ای حاشیه ساحلی غربی و کوهستانی نوار شرقی منتهی‌الیه زاگرس جنوبی است.ارتفاعات استان بوشهر که ادامه زاگرس فارس می‌باشد گچ‌ترش (رشته کوه) نام دارد. در نواحی جنوبی ارتفاعات به دریا نزدیک می‌شوند و به ارتفاعات نوکند مشهورند. قلل درانگ - کلات بوریال مند و کجور در رشته کوه کار یا کارتنگ سواحل تنگستان قرار دارند. مهمترین کوه‌های استان شامل: کوه خورموج (با ارتفاع ۱۸۶۰ مرتفع‌ترین قله استان بوشهر) در شهرستان دشتی، کوههای گیسکان (۱۶۰۰متر) و بزپر یا پشت پر (۱۴۲۰متر) در شرق برازجان، کوه سیاه (۱۵۰۰متر) در دشت پلنگ، کوه درنگ (۱۲۲۳متر) در شهرستان دیر، گچور (۱۶۰۳متر) و بوریال (۷۳۰متر) در تنگستان و ارتفاعات بوشکان و پازنان است.جلگه ساحلی استان در امتداد رود دالکی و دهانه رود حله دارای ۷۰ کیلومتر و در امتداد رود مند دارای ۱۲۰ کیلومتر عرض می‌باشد. و اغلب خاک منطقه شور و قلیایی است.حوزه آبریز استان: رود مند که علاوه بر رودخانه‌های استان فارس، رودخانه‌های شور خورموج - دشت پلنگ - سنا - باغان در استان همه به آن سرازیر می‌شوند. رود حله که از به هم پیوستن رودخانه دالکی و شاپور تشکیل می‌شود، هر دو به خلیج فارس می‌ریزند. رودخانه‌های اهرم - دره آبداری و گپ و شور گناوه از رودخانه‌های فصلی استانند. نه چشمه آبگرم در پهنای استان قرار دارد.چهار ناحیه طبیعی استان تحت حفاظت محیط زیست قرار دارند که شامل: منطقه حفاظت‌شده مند، منطقه حفاظت‌شده نای‌بند، منطقه حفاظت‌شده حله و پناهگاه حیات وحش کوه‌سیاهمی‌باشد.آب و هوای استان گرم و خشک و در نواحی ساحلی گرم و مرطوب است. حداکثر دمای مطلق آن ۵/۵۲ درجه سانتیگراد و حداقل آن ۱- درجه و دمای متوسط سالانه استان ۷/۲۵ درجه می‌باشد. میانگین بارش ۲۲۰ میلیمتر است. هوای آن ۷ماه گرم - ۲ماه معتدل تا سرد و ۳ماه معتدل تا گرم می‌باشد. چهارده باد محلی در این استان شناخته شده‌است.تاریخچه استان [ویرایش]نقشه‌ای از سرزمین ایلام باستان (قرمز) و نواحی همسایه آنقدیمی‌ترین نشانه‌های به دست آمده از سکونت در سرزمین بوشهر، به عهد عیلامی و تمدن بین‌النهرین برمی‌گردد. در زمان مادها در آغاز سده هشتم قبل از میلاد سرزمین بوشهر جزء یکی از ایالتهای جنوب غربی آن دولت بوده و در زمان حکومت هوخشتره جزو ساتراپ‌نشین چهاردهم دولت ماد بوده‌است. از دوره هخامنشیان آثار با ارزشی در اطراف شهر برازجان کشف شده‌است. در دوره ساسانیان و در زمان اردشیر بابکان شهر و رام اردشیری در دو فرسنگی شهر بوشهر بنا نهاده شد که اکنون خرابه‌های آن به نام ریشهر معروف است. شهر بوشهر در گذشته به اسامی لیان، ریشهر، راشهر، انطاکیه، بندر نادری یا ابوشهر نامیده می‌شده‌است. از اواخر قاجاریه تا سال ۱۳۱۶ کشور ایران به ۲۷ بخش تقسیم شده بود که بوشهر، بنادر و جزایر خلیج فارس یکی از این بخشها محسوب می‌گردید. از این سال در تقسیمات جدید کشوری، بوشهر و توابع آن یکی از شهرستانهای استان هفتم محسوب شده و جزء قلمرو استانداری فارس گردید. در سال ۱۳۳۹ تغییراتی در تقسیمات سیاسی کشور داده شد و بوشهر و توابع آن به نام فرمانداری کل بنادر و جزایر خلیج فارس به مرکزیت بوشهر از استان فارس جدا گردید. در اوایل دهه ۱۳۴۰ این فرمانداری کل و فرمانداری کل بنادر و جزایر دریای عمان تحت عنوان فرمانداری کل بنادر و جزایر خلیج فارس و دریای عمان ادغام گردید. در آذر ماه سال ۱۳۴۶ این فرمانداری کل به استان ساحلی تغییر نام یافت و بوشهر و توابع آن زیر نظر استانداری ساحلی به مرکزیت بندر عباس قرار گرفت. در آذر ماه سال ۱۳۴۹ شهرستانهای بوشهر و دشتستان تحت عنوان فرمانداری کل بوشهر از استان ساحلی جدا گردید و نهایتاً در تاریخ ۹ مهرماه ۱۳۵۲ استان بوشهر با دو شهرستان بوشهر و دشتستان تشکیل و پس از آن تاکنون به ۹ شهرستان تقسیم شده‌است.[۲]استان خلیج فارس [ویرایش]از سال ۱۳۸۱ که تحریف نام خلیج فارس ابعاد بیشتری گرفت عده‌ای برای صیانت از نام خلیج فارس راهکارهایی دادند از جمله پیشنهاد دادند که استان بوشهر به استان خلیج فارس تغییر نام پیدا کند. اما این پیشنهادها همواره با مخالفت بعضی نمایندگان و یا بعضی افراد روبه‌رو شد.[۳] عده‌ای نیز پیشنهاد دادند که استان جدیدی متشکل از جزایر خلیج فارس بنام استان خلیج فارس به مرکزیت بوموسی تشکیل شود[۴] اما همه این پیشنهادها تا کنون بلاتکلیف مانده‌است.[۵] به هر حال ایده نام استان بوشهر به استان خلیج فارس و یا دریای پارس موضوعی است که در ایران طرفدارانی دارد.[۶]مردم‌شناسی [ویرایش]جمعیّت [ویرایش]جمعیّت و پراکندگی: استان بوشهر بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵ بالغ بر ۸۸۶٫۲۶۷ نفر جمعیّت دارد که از این مقدار، ۶۵٫۲ درصد در نقاط شهری و بقیه در نقاط روستایی سکونت داشته و کمتر از یک درصد آنان غیر ساکن هستند. ساختار جنسی و سنّی: در این استان در مقابل هر ۱۰۰ زن ۱۱۲ نفر مرد یعنی ۵۳٪ مرد در مقابل ۴۷٪ زن می‌باشد. جمعیت روستانشین ۳۵٪ و جمعیت شهرنشین ۶۵٪ می‌باشد. تراکم جمعیت استان در سال ۱۳۸۱ برابر با ۳۵ نفر در هر کیلومتر مربع می‌باشد. نرخ رشد متوسط جمعیت بین سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۱ برابر با ۶/۱ درصد نسبت به پنج سال قبل ۷۵-۱۳۷۰ برابر با (۳۸/۱) در حال افزایش بوده‌است. این نرخ بین سالهای ۷۰-۱۳۶۵ برابر با ۵۵/۲ بوده‌است.[۷]آمار جمعیّتی بعد از این قسمت همه از سرشماری ۱۳۷۵ گرفته شده‌اند و با آخرین سرشماری کشور مطابقت ندارند.ساختار جنسی و سنّی: در این استان در مقابل هر ۱۰۰ زن ۱۰۴ نفر مرد وجود داشته‌است. این نسبت در بین اطفال کمتر از یک ساله برابر ۱۰۵ و در بین بزرگسالان (۶۵ساله و بیشتر) برابر ۱۰۷ بوده‌است. وضع زناشویی: در مهر ماه ۱۳۶۵ ش در بین جمعیّت ۱۰ ساله و بیشتر نقاط شهری استان بوشهر ۱/۵۶ درصد از مردان و ۴/۶۵ درصد از زنان، حداقل یک بار ازدواج کرده بودند. این نسبت در نقاط روستایی برای مردان ۳/۵۶ درصد و برای زنان ۶/۶۳ درصد بوده‌است. نسبت افراد هرگز ازدواج نکرده در جمعیت ده ساله و بیشتر در نقاط شهری، برای مردان ۹/۴۱ درصد و برای زنان ۱/۳۳ درصد و در نقاط روستایی، برای مردان ۳/۴۲ درصد و برای زنان ۱/۳۵ درصد بوده‌است.مهاجرت [ویرایش]منطقه بوشهر به لحاظ موقعیت سوق‌الجیشی و وجود شرکت‌های بزرگ نفتی و اجرای طرح‌های صنعتی بزرگ مانند نیروگاه اتمی بوشهر و کشتی سازی، نیروی انسانی فعال استان‌های مجاور و مناطق دیگر را به خود جذب کرده‌است. در داخل منطقه نیز جابه‌جایی جمعیّت افزایش یافته‌است، زیرا به علّت کمبود امکانات کشاورز به‌ویژه کمبود آب و زمینهای مورد نیاز و نبودن امکانات رفاهی و نیز پایین بودن سطح درآمد کشاورزان، مهاجرت روستائیان به شهرهای استان شدت گرفته‌است. به علّت نزدیک بودن این استان به شیخ نشینهای خلیج فارس، عدّه‌ای از اهالی منطقه، برای کار و امرار معاش به کشورهای واقع در کرانه خلیج فارس و دریای عمان مهاجرت کرده‌اند.نژاد [ویرایش]با توجه به کشفیات باستانشناسی و مدارک مکتوب تاریخی، معلوم گردیده‌است که بخش‌های گوناگون ایران از جمله استان بوشهر سکونت‌گاه نژادها و گروههای گوناگونی بوده‌است. پیش از ورود و استقرار آریائیان در منطقه بوشهر، نژادهادی بومی در این سامان می‌زیسته‌اند و مدارکی که از عصر حجر، کاکولیتیک و برنز (مفرغ) قدیم باقی‌مانده‌است بر این قضیه گواهی می‌دهد که علاوه بر نژاد مدیترانه‌ای، نژادهای دیگر مانند:دراویدی، سیاه پوست، سامی، عیلامی، سومری، نوردیک، عرب، لر و بهبهانی در سرزمین بوشهر سکونت داشته‌اند و یا به مرور به این منطقه مهاجرت کرده‌اند. و فرهنگهای متفاوتی در آنجا با هم اختلاط یافته‌است[نیازمند منبع].زبان و گویش‌ها [ویرایش]نوشتار اصلی: گویش بوشهریبیشتر مردم استان بوشهر به زبان فارسی جنوبی با گویش محلی (بندری) تکلم می‌کنند. لهجه‌ها و گویشها در روستاها بیشتر از شهرها تنوع دارد. برخی از اهالی جزیره شیف و بنادر کنگان وعسلویه نیز به زبان عربی صحبت می‌کنند. فارسی در منطقه بوشهر با گویش بردستانی، گویش دشتی، گویش تنگستانی، گویش کازرونی و گویش اچمی گفتگو می‌شود. مردم سواحل خلیج فارس و جزایر آن به گویشی صحبت می‌کنند که رگه‌هایی از گویشها و زبانهای شبانکارهای، بلوچی، ترکمنی، لری و برخی واژه‌های انگلیسی، هلندی، پرتقالی، هندی و عربی را داراست ولی استخوان‌بندی و ریشه آن فارسی است. مردم شهرستان‌های شمالی استان مانند دشتستان، گناوه و به‌ویژه دیلم با گویش متمایل به لری و مردم شهرستان‌های جنوبی مانند قسمت‌هایی از شهرستانهای دیر، کنگان و به‌ویژه جم نیز به فارسی لهجه‌دار صحبت می‌کنند.[۸][۹]دین [ویرایش]بیشتر اهالی استان را پیروان اسلام تشکیل می‌دهند (اعم از شیعه یا سنی). ضمن اینکه گروه‌هایی چند از اقلیت‌های دینی زرتشتی، مسیحی و یهودی[نیازمند منبع] نیز در این استان زندگی می‌کنند. البته اقلیت‌های موجود در این منطقه عمدتاً از افراد مهاجری هستند که بر حسب ضرورت شغلی در این نقاط (بیشتر در بوشهر، جم و عسلویه) مسکن گزیده‌اند. اهل سنت بوشهر نیز بیشتر در قسمت‌های جنوبی استان زندگی می‌کنند (به ویژه در شهرستان کنگان).اقتصاد [ویرایش]اقتصاد استان به بخش‌های کشاورزی، دامداری، شیلات و تا حدودی به صنعت متکی است. این استان از نظر تولید خرما یکی از استانهای مهم کشور می‌باشد علاوه بر این صید ماهی یکی از مهمترین فعالیتهای اقتصادی مردم این استان را تشکیل می‌دهد. صنایع این استان نیز به دو بخش صنایع دستی و ماشینی تقسیم می‌شوند و مهمترین آن‌ها را صنایع کشتی و لنج سازی، توربافی، کوزه، سفال و... تشکیل می‌دهد. به غیر از شرکت ملی صنایع دریایی و نیروگاه اتمی مالکیت صنایع استان عمدتاً به بخش خصوصی تعلق دارد.صنایع [ویرایش]بوشهر، پیش از بسیاری از شهرهای مهم ایران دارای صنایع جدیدی از قبیل یخ سازی و برق بوده‌است. مردم بوشهر از اولین ایرانیانی بودند که با مجله و روزنامه آشنا شدند. یکی از نخستین شهرهایی که کارخانه چاپ سنگی را وارد کرد، بوشهر بود؛ از همین رو در بوشهر روزنامه‌های زیادی همچون «مظفری»، «خلیج ایران» و «ندای جنوب» به چاپ و نشر می‌رسید.هم اکنون استان بوشهر با توجّه به موقعیت استراتژیک خود و داشتن منابع و صنایع مختلفی نظیر نفت و گاز، به‌ویژه میدانهای گازی پارس جنوبی در عسلویه و کنگان و پارس شمالی در دیر، بردخونو شهرستان دشتی به عنوان بزرگ‌ترین منبع مستقل گازی در جهان و وجود پالایشگاه عظیم گاز در جم و نیز دارا بودن یکی از مهم‌ترین ترمینال‌های صادرات نفت خام جهان در جزیره خارک و همچنین اجرای طرح‌های کلان صنعتی از قبیل نیروگاه اتمی بوشهر، کشتی سازی و مانند این‌ها، انتظار می‌رود در آینده‌ای نزدیک، سیمای خود را به عنوان یکی از مناطق مهم صنعتی و اقتصادی جهان تغییر دهد.نیروگاه‌ها [ویرایش]نیروگاه‌های گازی تولید برق کنگان، بوشهر، خارک و نیروگاه اتمی بوشهر‏، که در صورت بهره‌برداری، بیش از هزار مگاوات برق در فاز اول تولید و به ظرفیت تولید برق کشور می‌افزاید، توان فعلی و اصلی تولید انرژی استان را شامل می‌گردد.حمل و نقل [ویرایش]راه هوایی [ویرایش]استان بوشهر دارای پنج فرودگاه در شهرهای بوشهر، خارک، عسلویه، بندر امام حسن و جم می‌باشد‎؛ که از این میان، فرودگاه بندر بوشهر جزو سه فرودگاه قدیمی کشور می‌باشد. ارتباط شهرهای بوشهر و عسلویه با کشورهای حاشیه خلیج فارس به صورت هوایی تعریف شده‌است. هم اکنون کار مطالعات احداث فرودگاه جدید بوشهر آغاز شده‌است و قرار است این فرودگاه در ۲۵ کیلومتری بندر بوشهر با پنج هزار هکتار وسعت ایجاد گردد. احداث این فرودگاه نیاز ۱۰۰ سال آینده استان بوشهر را برطرف می‌نماید. فرودگاه جدید بوشهر به گونه‌ای جانمایی شده‌است که در مرکز شش شهر گناوه، برازجان، دلوار، خورموج، اهرم و بوشهر قرار گرفته‌است.شبکه راه‌های زمینی [ویرایش]عمده‌ترین شبکه راه‌های زمینی استان عبارتند از:بوشهر ـ گناوه ـ دیلم ـ اهواز ـ تهرانبوشهر ـ گناوه ـ دیلم ـ آبادان ـ خرمشهربوشهر ـ برازجان ـ شیرازبوشهر ـ کنگان ـ بندر لنگه ـ بندر عباسبه منظور تسهیل ارتباطات زمینی استان در حال حاضر پروژه‌های بزرگراه جم ـ فیروزآباد، بزرگراه بوشهر ـ شیراز از محور برازجان و جاده اهرم ـ فراشبند و بزرگراه درون استان چغادک ـ عسلویه در حال انجام می‌باشد.شبکه راه‌آهن [ویرایش]مطالعات اجرای پروژه راه‌آهن شیراز ـ بوشهر به پایان رسیده و بر اساس برنامه‌های ارائه شده، این استان از طریق محورفیروزآباد ـ بوشهر به شبکه راه‌آهن سراسری ملحق خواهد شد. طول این مسیر ۶۴۷ کیلومتر است که حدود ۳۰۰ کیلومتر از آن در حوزه استان بوشهر قرار داشته و در ۱۲ قطعه اجرا خواهد شد. هم اکنون دو قطعه از این قطعات و به طول ۱۰۰ کیلومتر در دست احداث است. دو قطعه دیگر از این خط آهن نیز به طول ۹۵ کیلومتر در استان فارس در دست احداث می‌باشد.بنادر [ویرایش]مهم‌ترین بنادر استان شامل بندر بوشهر، بندر گناوه، بندر دیلم، بندر ریگ، بندر دیر، بندر کنگان، بندر نخل تقی، بندر عسلویه و بندر عامری می‌باشد. بندر بوشهر با دارا بودن ۷ پست اسکله به طول بیش از ۱۱۷۰ متر، ظرفیت پذیرش کشتی‌های پانزده هزار تنی و تخلیه و بارگیری بیش از ۳ میلیون تن کالا در سال را دارد. این بندر دارای فضایی بالغ بر ۳۷ هزار مترمربع انبار سرپوشیده می‌باشد. اسکله مسافرتی والفجر نیز به جابه‌جایی بار و مسافر میان این استان و کشورهای حاشیه خلیج فارس می‌پردازد.فهرست‌ها [ویرایش]ره‌آورد و صنایع دستی [ویرایش]ره‌آورد خوراکی: خرما، ارده، ماهی، میگو و مسقطیصنایع دستی: گبه، گلیم، نمدمالی، حصیربافی، سوزن دوزی، زنبیل و سبد، جارو، سفالگری، مشک، لنج‌سازی، قایقسازی، توربافی، تونیره بافی، و دولچه[۱۰]جاذبه‌های گردشگری [ویرایش]دخمه‌های شهر باستانی سیرافقلعه نصوریقلعه تاریخی بوشهر (عمارت ملک)جاذبه‌های تاریخی [ویرایش]تندیس شیخ حسین خان چاه کوتاهی چاه کوتاه [۱]شهر باستانی سیرافشهر باستانی ریشهربافت شهر بوشهرخانه رئیسعلی (موزه)کلیسای خارکمسجد بردستان (دیر)قلعه نصوریکاخ بردک سیاهگور دخترکشتی رافائلخانه قاضیامامزاده عبدالمهیمنعمارت کلاه‌فرنگی بوشهرعمارت گلشنکلیسای ارامنه گریگوریگورستان مهاجمین انگلیسیقبر جنرالعمارت کوتیمدرسه سعادتعمارت ملک بوشهرکاخ سنگ سیاهکوشک اردشیرسنگ‌نبشته هخامنشی (جزیره خارک)دژ برازجاننیایشگاه مندکاخ بردک‌سیاهامامزاده شاهزاده ابراهیمقلعه خورموجامامزاده امام حسنجاذبه‌های طبیعی و جاهای دیدنی [ویرایش]سواحل خلیج فارسکوه پدریآبشار زیرراهآبشار فاریاب پشتکوهغار چهل‌خانهمناطق حفاظت شده [ویرایش]منطقه حفاظت شده مند (زیستگاه آهو و جنگل‌های حرا، شهرستان دیر)منطقه حفاظت‌شده حلهپارک ملی دریایی دیر-نخیلوپارک ملی نای‌بندپناهگاه حیات وحش خارکپناهگاه حیات وحش کوه‌سیاهاثر طبیعی ملی گنبد نمکی جاشک (دشتی)موزه‌ها [ویرایش]موزه دریا و دریانوردی خلیج فارسموزه رئیسعلی دلواریموزه مردم‌شناسی بوشهرچهره‌های سرشناس [ویرایش]دینی [ویرایش]بنای مرقد شیخ عبدالنبی بحرانی بردخونی دشتیشیخ حسین خان چاه کوتاهی سالار اسلام، از ضابطین و رهبران آزادیخواه و مبارز جنوب با استعمار بریتانیاآیت‌الله سید عبدالله بلادی بوشهری، از رهبران مبارزه با استعمار بریتانیاآیت‌الله سید مرتضی مجتهد اهرمی، از رهبران آزادیخواه و مبارز جنوبشیخ حسن آل‌عصفور بوشهری، از علماء و محدثین قرن سیزده قمریشیخ محمدحسین برازجانی، از روحانیون مبارز در جنگ جهانی اولحجت‌الاسلام شیخ ابوتراب عاشوری، از مبارزان مذهبی انقلابیحجت‌الاسلام والمسلمین سید محمدحسن نبوی، شخصیت علمی، فرهنگی و نویسندهآیت‌الله فاضل جمی مجتهد و ادیبآیت‌الله حاج میرزا احمد گنخکی دشتی، از علمای سنتی استانآیت‌الله سید علینقی دشتی میانخره‌ای، مجتهد و مؤلفآیت‌الله شیخ عبدالنبی بحرانی بردخونی دشتی، از علمای سرشناس منطقه دشتی، استان بوشهرآیت‌الله عبدالنبی نمازی، امام جمعه کاشان و نماینده تهران در خبرگانآیت‌الله سید هاشم حسینی بوشهری، نماینده استان بوشهر در مجلس خبرگانآیت‌الله غلامعلی صفایی بوشهری، نماینده ولی فقیه در استان بوشهر و امام جمعه بوشهرآیت‌الله سید مصطفی حسینی دشتی مؤلفآیت‌الله میرزا ابراهیم دشتی (منهاج)، نماینده اسبق استان بوشهر در خبرگان و اولین امام جمعه بوشهرادبی [ویرایش]مفتون بردخونیفایز دشتی، دوبیتی سرای جنوبمنوچهر آتشی، شاعر نوسروده‌های بومیعلی دشتی، سیاسی و نویسندهاحمد آرام، داستان نویسصادق چوبک، نویسنده رمان تنگسیرمفتون بردخونی، شاعر دوبیتی سرای جنوبفاضل جمی، ادیب و شاعرمیرزا محمد جعفرخان حقایق نگار، نویسنده (فاش کننده راز قتل امیرکبیر)محمدرضا نعمتی‌زاده، شاعر مشهور به نیمای جنوبمدام دیری، شاعرعلی باباچاهی، شاعرمنیرو روانی پور، داستان نویسمحمدرضا صفدری، داستان نویسرسول پرویزی، نویسندهمحسن شریف، نویسندهدکتر سید جعفر حمیدی، شاعر، بومی‌سرا و استاد ادبیات دانشگاهمحمد بیابانی، شاعر و بومی‌سراایرج شمسی‌زاده، شاعر و بومی‌سرارضا طاهری، مورخ، شاعر و نویسندههنری [ویرایش]همایون خرم، نوازنده ویولن، موسیقی‌دان و آهنگ‌ساز سرشناس و پژوهشگر موسیقی ایرانیمحسن شریفیان، خواننده و آهنگساز و مؤلف چند کتاب در زمینهٔ موسیقی محلی و تاریخ موسیقی محلی بوشهرایرج صغیری، کارگردان، نمایش نامه نویساصغر قربانی، استاد برجسته موسیقیحسین کشتکار بوشهری، خوانندهرحیم پوردرخش، خواننده و آهنگسازفرهنگی اجتماعی [ویرایش]رئیس علی دلواریرئیس علی دلواری، مبارز جنوبی علیه استعمار گران انگلیسیزایر خضرخان اهرمی مبارز ملی جنوب (همرزم رئیسعلی دلواری)شیخ حسین خان چاه کوتاهی مبارز ملی (همرزم رئیسعلی دلواری)خالوحسین بردخونی، مبارز اهل بردخون (همرزم رئیسعلی دلواری)غضنفرالسلطنه برازجانی، مبارز جنوبیسید کمال‌الدین شهریاری از فعالان مدیریت کلان سیاسی و نماینده اسبق مجلسآموزشی [ویرایش]عبدالمحمد شعرانی، معلم کوچکترین مدرسه دنیاورزش [ویرایش]مسابقه شاهین بوشهر--پیروزی تهران در لیگ برتر که شاهین بوشهر با نتیجه ۴ بر ۱ به پیروزی رسید.تیم‌های ورزشی استان در لیگ‌های دسته ۱ [ویرایش]فوتبال:ایران جوان بوشهرفوتبال:شاهین بوشهرفوتبال:فجر بوشهرفوتبال:جم بوشهرفوتبال:سکان بوشهرفوتبال:گسار بوشهرشهرک‌های صنعتی [ویرایش]در این استان ۱۰ شهرک صنعتی با مساحتی بالغ بر ۱۴۰۰ هکتار وجود دارد. وضعیت شهرک‌ها و نواحی صنعتی در سطح استان بوشهر به شکل زیر است:شهرک صنعتی شماره ۱ بوشهر در ناحیه صنعتی چغادک (بوشهر)شهرک صنعتی شماره ۲ بوشهر در ناحیه صنعتی گزبلند (دشتستان)شهرک صنعتی برازجانشهرک صنعتی اهرمشهرک صنعتی دلوارناحیه صنعتی بنه گز در تنگستانشهرک صنعتی دیلم در ناحیه صنعتی بویرات (دیلم)شهرک صنعتی بندر ریگ در ناحیه صنعتی عربی (دشتی)شهرک صنعتی خور موج، دیر، کنگان و گناوه، دلوار در ناحیه صنعتی لمبدان (دیر)مناطق ویژه اقتصادی [ویرایش]منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارسمنطقه ویژه اقتصادی بوشهرمنطقه ویژه اقتصادی صدفمراکز آموزش عالی و دانشگاه‌ها [ویرایش]۲۸ مرکز آموزش عالی، مراکز آموزش فنی و حرفه‌ای و مؤسسات تحقیقاتی، نقش مهمی در تأمین نیروی انسانی متخصص مورد نیاز بخش‌های اقتصادی استان و مناطق همجوار ایفا می‌کنند که مهمترین آن‌ها عبارتند از:دانشگاه پیام نور بوشهردانشگاه خلیج‌فارسدانشگاه علوم پزشکی بوشهردانشگاه آزاد اسلامی واحد تحصیلات تکمیلی بوشهردانشگاه آزاد اسلامی واحد عالی شهردانشگاه آزاد اسلامی برازجاندانشگاه آزاد اسلامی اهرمدانشگاه آزاد اسلامی دلواردانشگاه آزاد اسلامی خارکدانشگاه پیام نور برازجاندانشگاه آزاد اسلامی خور موجدانشگاه آزاد اسلامی گناوهدانشگاه پیام نور گناوهدانشگاه پیام نور خور موجدانشگاه پیام نور بندر دیردانشگاه پیام نور اهرمدانشگاه پیام نور بندر عسلویهدانشگاه پیام نور بندر کنگاندانشگاه پیام نور جمدانشگاه آزاد اسلامی بندر دیرمرکز مدیریت آموزش و پرورشمرکز آموزش کشتیرانیدانشگاه جامع علمی کاربردی بوشهرمرکز آموزش عالی شیلاتدانشگاه جامع علمی کاربردی کنگاندانشگاه جامع علمی کاربردی عسلویهمرکز آموزش عالی و فنی و حرفه‌ای پسرانه امام خامنه‌ایمرکز آموزش عالی و فنی و حرفه‌ای دخترانه الزهرامرکز تربیت معلم بنت الهدیمرکز آموزش عالی خرداموزشکده سما واحد بوشهرمؤسسه آموزش عالی لیان بوشهربیمارستان‌ها [ویرایش]شماری از بیمارستان‌های استان عبارتند از:بیمارستان فاطمة زهرا (س) بوشهربیمارستان بنت الهدی بوشهربیمارستان پایگاه هوایی بوشهربیمارستان نیروگاه اتمی بوشهربیمارستان تأمین اجتماعی بوشهربیمارستان کودکان حضرت علی‌اصغر بوشهربیمارستان ۲۴۰ تختخوابی بوشهربیمارستان سوانح سوختگی گناوهبیمارستان امیرالمؤمنین (ع) گناوهبیمارستان شهید بهشتی خارکبیمارستان امام حسین (ع) اهرمبیمارستان زینبیه خور موجبیمارستان هفدهم شهریور برازجانبیمارستان ۳۲ تختخوابی عسلویه (در حال احداث)بیمارستان بقیةالله دیلمبیمارستان کنگانبیمارستان جمنگارخانه [ویرایش]ساحل خلیج فارس، بوشهر. قلعه تاریخی بوشهر (عمارت ملک) پرونده:Busher1973.jpg|سراسر شهر بوشهر نمائی از بندر سیراف در کناره آب‌های خلیج فارس بادگیر قلعه نصوری کوه پردیس جم بنای قدیم گمرک دیر عکس ماهواره‌ای جزیره خارک قبرهای سنگی قبرستان سیراف عمارت گلشن پل رود خانه مند محوطه آبشار زیرراه دهستان زیرراه خلیج فارس قبر جنرال قبر ژنرال انگلیسی گبه یکی از صنایع دستی استان بوشهر بندرگاه بوشهر نظاره گر دریای بوشهر.jpgساحل خلیج فارس شهرداری بوشهر و تندیس رئیسعلی دلواری تندیس رئیس علی دلواری کشتی پرسپولیس در موزه دریانوردی بوشهر.jpgپیکر کشتی پرسپولیس در موزه دریانوردی بوشهر ساحل زیبای بوشهر.jpgساحل زیبای بندر بوشهر بافت قدیم و موزه مردم شناسی بوشهر.jpgبافت قدیم و موزه مردم شناسی بوشهر میدان آزادی (برج) ورودی بوشهر.jpgمیدان آزادی (برج) ورودی شهر بوشهر بافت قدیم بوشهر۲ پارک سیادت بوشهر ساختمان حاج رئیس موزه مردم شناسی بوشهر ساحل بندر سیراف - خلیج فارس پارک ولیعصر خورموج درختچه خارک نزدیک نیروگاه اتمی بوشهر پارک بازی کودکان هلیله ارده یکی از سوغاتی‌های استان بوشهر خالو حسین بردخونی

بندرعباساز ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
مختصات: شرقی′۱۶°۵۶ شمالی′۱۱°۲۷ (نقشه)بندر عباسبندر عباسبندر عباس°۵۶٫۲۷۶۶شرقی °۲۷٫۱۸۸۳شمالیبندر عباساطلاعات کلیکشور ایراناستانهرمزگانشهرستانبندر عباسبخشمرکزینام(های) دیگربندر،شهرالومینیوم،پایتخت اقتصادی ایراننام(های) قدیمیگمبرون، گامرون، جرون،بندرمبارکه عباسیمردمجمعیت۳۶۷٬۵۰۸زبان‌ گفتاریبندری (گویش فارسی)مذهبشیعه، سنیجغرافیای طبیعیارتفاع از سطح دریاصفر تا ۲۰ مترآب‌وهوامیانگین دمای سالانه26/5میانگین بارش سالانه200اطلاعات شهریشهردارمحمدجواد سلطان زادهپیش‌شماره تلفنی۰۷۶۱وبگاهhttp://bacity.irتابلوی خوش‌آمد به شهرخوش هندیشهر بندرعباس مرکز استان هرمزگان در جنوب ایران است. شهر بندرعباس در بخش مرکزی شهرستان بندر عباس قرار دارد.بندر عباس یکی از بندرهای جنوب ایران است و نام پیشین آن بندر گمبرون بوده‌است. بندرعباس اکنون بزرگترین بندر ایران واز نظر اقتصادی در سطح بسیار بالایی قرار دارد. در تقسیم بندی منطقه‌ای ایران بندرعباس جزو منطقه جنوب محسوب می‌شود. درصد بسیار بالایی از ترانزیت کالا از طریق بنادر شهید رجایی و باهنر صورت می‌گیرد.فاصله بندرعباس تا تهران ۱۳۳۳ کیلومتر می‌باشد. جمعیت این شهر در فصل‌های سال متفاوت می‌باشد.بندرعباس به دلیل شرایط خاص خود همواره پذیرای مهمانان زیادی از اقصی نقاط ایران می‌باشد.محتویات  [نهفتن] ۱ جغرافیا۲ تاریخچه کهن۳ نام‌های پیشین۴ نام بندرعباس۵ جمعیت۶ زبان۷ آب و هوا۸ آثار تاریخی۹ زیارتگاه۱۰ مراکز تجاری۱۱ مراکز آموزشی و دانشگاهی۱۲ فرودگاه۱۳ پایانه مسافربری۱۴ شبکه راه‌آهن۱۵ بوستان۱۶ هتل‌ها۱۷ جاذبه‌های طبیعی گردشگری۱۸ تولیدات۱۹ صادرات۲۰ ترابری۲۱ ورزش۲۲ محله۲۳ سینما۲۴ موزه۲۵ نگارخانه۲۶ جستارهای وابسته۲۷ پانویس۲۸ منابعجغرافیا [ویرایش]شهرستان بندرعباس از سمت شمال به شهرستان حاجی آباد و از سمت شرق به شهرستان‌های میناب و رودان، از غرب به شهرستانهای:بندرخمیر و بندر لنگه، و از جنوب به خلیج فارس و جزیره قشم محدود می‌باشد.شهر بندر عباس مرکز شهرستان بندر عباس است. ارتفاع آن از سطح دریا ۱۰ متر می‌باشد.نزدیک‌ترین شهر به بندرعباس شهر قشم (مرکز جزیره قشم) با حدود ۲۸ کیلومتر می‌باشد. فاصله بندرعباس تا تهران ۱۳۳۳ کیلومتر می‌باشد.شهر بندر عباس از شمال به ارتفاعات و کوه‌ها و از جنوب به دریا منتهی می‌شود؛ بنابراین موضوع شیب عمومی شهر در راستای شمال به جنوب می‌باشد. بخش وسیع و قابل توجهی از شهر از جمله محله سورو در جنوب غربی شهر و جنوب خیابان امام خمینی حد فاصل خور شیلات و خورگورسوزان و جنوب محله نخل ناخدا دارای سطحی هموار بوده و از ارتفاعی بین ۰٫۶ متر تا حداکثر ۵ از سطح دریا برخوردار می‌باشد. .تاریخچه کهن [ویرایش]در زمان فرمانروایی داریوش بزرگ (بین ۵۸۶ و ۵۲۲ پیش از میلاد) فرمانده سلیاکوس به فرمان داریوش بزرگ از بندرعباس با کشتی به اکتشافاقیانوس هند و دریای سرخ پرداخت. در زمانی که اسکندر، شاهنشاهی ایران را فتح می‌کرد، بندرعباس با نام هُرمیرزاد (Hormirzad) شناخته می‌شد.البته این شهر در محل فعلی نبود و شهر کوچکی در مسیر بندرعباس میناب قرار داشت و مرکزیت اصلی بیشتر با جزیره هرمز بود.نام‌های پیشین [ویرایش]هر دو نام‌های سورو و گمبرون هر دو واژه ایرانی داشته و در اصل به شکل‌های «سارو» (منسوب ساری یعنی گونه‌ای پارچه که در سمت هندوستان تولید میشده‌است) و خامه ور رون (محل دارای پارچه و تور و ریسمان) بوده و این نام می‌توانست به موجود کجکی راه رونده یعنی خرچنگ اطلاق شود که پرتغالیها آن را در زبان خویش به همین معنی یا به معنی گمرک گرفته‌اند. نام خامه ور ون در نام بندر خمیر استان هرمزگان واقع در شمال جزیره قشم زنده مانده‌است. بنابراین نام پرتغالی کامبارائو/کاماراو به کلمه فارسی خم برو و خمی رو می‌توانست سبب پدید آمدن نام کهن محلی نام این شهر یعنی خمبرو در معنی جایگاه خرچنگ‌ها شده باشد. گرچه معلوم نیست که پرتغالیها نام گمبرون (خام ور ون) را رسماً در زبان خویش به معنی جایگاه خرچنگ یا شهر گمرکی گرفته باشند.یونانیان نام کهن بندرعباس را در لشکرکشی های اسکندر و نیروی دریایی او «سالمونت» می‌نگارند که آن را نیز می‌توان به همین معنی جایگاه تولید پارچه ساری / ساره یا سالمو (تور، ریسمان) گرفت.وازه ثیاب در زبان عربی که معنی جامه‌ها و البسه است؛ مسلم می‌نماید نام تیاب خود همان شهر سورو (سالمونت) زمان باستان یعنی بندر عباس کهن منظور بوده‌است.نام جرون همان طوریکه گفته شده‌است:"جرون نام قدیمی جزیره هرمز بود، اما پس از جابجایی مرکز تجاری و بازرگانی هرمز کهن (میناب) به این جزیره و ایجاد شهری بنام هرمز در این جزیره، کم کم اسم هرمز با توجه به پیشینه تاریخی آن، جای جرون گرفته و به عنوان جزیره هرمز شهرت جهانی یافت.بعدها نام جرون در بندرگاهی که در منطقه سورو کهن وجود داشت، استفاده گردید. با رونق و گسترش تجارت در جزیره هرمز، بندر جرون هم رو به رشد نهاد از این بندر برای بارگیری وتخلبه کالاهای تجاری جزیره هرمز استفاده می‌شد. جرون شهری است نیکو و بزرگ و دارای بازارهای خوب که بندرگاه هند و سند می‌باشد و مالتجاره‌های هندوستان از این شهر به عراق عرب و عراق عجم و خراسان حمل می‌شود"[۱]کلمه جِر در فارسی به معانی شکاف زمین و نهر کوچک است. از این مفهوم در باب نام جرون دو نتیجه می‌توان گرفت. نخست اینکه از نام جر رون (جر ران، جر لان) مفهوم قطعه زمین جداشده از سرزمین و خاک اصلی یعنی جزیره اراده شده باشد. از اینکه در زبان فارسی اثر و نشانی از این مفهوم نمی‌بینیم؛ پس باید آن را کنار نهاد. دوم اینکه از آن معنی ناحیه‌ای که در کناره‌ای بلند آب گودی قرار گرفته یعنی بندر (بُن در یا بُن دریا) منظور شده باشد. از سفرنامه ابن بطوطه چنین مستفاد می‌شود که نام جرون به همین معنی اخیر گرفته شده و به بندرگاهی درشهر سورو اطلاق گردیده‌است. این نام بدین مفهوم می‌توانست بین بندرگاه شهر سورو و جزیره جرون (جزیره هرمز) مشترک بوده باشد.نام بندرعباس [ویرایش]در سال ۱۶۲۲ میلادی شاه عباس توانست با کمک انگلیسی‌ها و توانمندی سردار ایرانی امام قلی خان دست پرتغالی‌ها را از این بندر کوتاه کند. به افتخار این پیروزی بندر گمبرون به بندر عباستغییر نام داد. در تقسیمات فعلی کشوری شهر بندرعباس مرکز استان هرمزگان و یکی از مهم‌ترین مراکز راهبردی و بازرگانی ایران در جوار خلیج فارس و دریای عمان می‌باشد.جمعیت [ویرایش]بندرعباس مرکز استان هرمزگان است جمعیت این شهر را نمی‌توان به طور دقیق عنوان کرد زیرا از بومیان و مهاجرین تشکیل شده و تعداد مهاجرین بنا به فصول سال متغیر است. مردم این شهر اکثریت مسلمان و از پیروان مذاهب شیعه و سنی می‌باشند. سنی مذهب ها بیشتر در محله های اوزی ها و سورو زندگی می کنند.زبان [ویرایش]اهالی بندرعباس به گویش بندرعباسی یا بندری صحبت می‌کنند. بندری یکی از گویش های زبان فارسی است که ویژگی‌های فارسی کهن را حفظ کرده‌است. از سوی دیگر به خاطر روابط بازرگانی شماری از وام‌واژه‌های اروپایی (نمونه:tawāl، از واژه towel انگلیسی به معنی حوله) و عربی، هندی نیز در آن دیده می‌شود.در بندرعباس به دلیل تنوع قومی و نژادی نیز این گویش در محله های مختلف آن نظیر نایبند خواجه عطا،سورو،پشت شهر ومغ ناخا (نخل ناخدا) شهرها و روستاهای کوچک اطراف با لهجه های مختلف صحبت می شود[۲]آب و هوا [ویرایش]آب و هوای این شهر گرم ومرطوب است. فصل تابستان در این شهر نزدیک ۹ ماه از سال ادامه دارد. دمای هوای شهر بندرعباس در گرم‌ترین روزها به ۴۴ درجه سانتیگراد و در سردترین روزها به 2 درجه سانتیگراد نیز رسید.میانگین بارش بندرعباس در حدود 200 میلیمتر است[نهفتن]آب و هوای بندرعباسژانویهفوریهمارسآوریلمـــــهژوئـنژوئیـهاوتسپتامبراکتبـرنوامبردسامبرسـالگرم‌ترینC°۲۹۳۲۳۷۴۰۴۵۴۶۴۶۴۳۴۳۴۰۳۷۳۱۴۶میانگین گرم‌ترین‌هاC°۲۰۲۲۲۶۳۰۳۴۳۷۳۶۳۶۳۵۳۳۲۸۲۳۳۰میانگین سردترین‌هاC°۱۳۱۶۱۹۲۳۲۷۳۰۳۱۳۱۲۹۲۶۲۰۱۶۲۱سردترینC°-۲۲۶۱۳۱۶۱۹۲۷۲۶۲۱۱۳۵۵-۲بارشmm۵۴۳۱۱---------------۱۴۲۴منبع: تاریخ بازدید ۱ ژوئن ۲۰۰۹ {{{accessdate}}}== بنادر تجاری ==بندر شهید رجایی و بندر شهید باهنر به دلیل موقعیت مناسب جغرافیایی، به عنوان نقطه اتکای بندرعباس در جهت جابه‌جایی کالا و سرمایه در اشکال مختلف، نتایج اقتصادی به سزایی برای استان هرمزگان به همراه داشته و بندرعباس را به منطقه ویژه اقتصادی معادن، فلزات، کشتی‌سازی و صادرات و واردات کالا تبدیل کرده‌است.آثار تاریخی [ویرایش]عمارت کلاه فرنگی، این ساختمان توسط هلندی‌ها در سال ۱۱۱۰ هجری قمری ساخته شده و قلعه‌ای با ۱۶ برج و ۳ دروازه بوده که به عنوان اداره گمرک استفاده می‌شده‌است.حمام گله‌داری، این حمام از پنج گنبد بزرگ و کوچک ساخته شده و به حمام شاه عباس نیز معروف است.حمام و مسجدگله داری ازجمله قدیمی ترین بناهای بندر عباس و جز اثار تاریخی شهر محسوب می‌شوند که با فاصله کم از هم در محله اوزی‌ها واقع شده‌اند.. دیرینگی این ابنیه به دوره قاجاری می‌رسد. و در سال ۱۳۳۰ به همت حاج احمد گله داری مرمت شده‌است.(فهیمه عشوریون)معبد هندوها، که در بندرعباس به بُت گورُ معروف است در سال ۱۳۱۰ توسط هندوهای ساکن بندرعباس به سبک معماری هندی و توسط معماران هلندی بنا شده و در حال حاضر به عنوان موزه تاریخی استفاده می‌شود. این معبد در مرکز شهر و در خیابان امام خمینی واقع شده‌است.خوری به نام «گور سوزون» نیز در بندر عباس وجود دارد که گویا هندوهای ساکن شهر مردگان خود را در کنار آن می‌سوزاندن و احتمالا بنا به سنت هندوها خاکستر آنها را به این خور می‌ریختند.[نیازمند منبع] امروزه بخشی از فاضلاب شهر از این راه به خلیج فارس می‌ریزد.مسجد ناصری (بندر عباس) که در سال ۱۳۰۴ هجری قمری ساخته شده‌است. این مسجد در سال ۱۳۸۶ بازسازی شده‌است.مسجد صحراباغی این مسجد در سال ۱۳۱۰ هجری قمری بنا شده‌است.مسجد گله‌داری تاریخ ساخت آن مربوط به ۱۲۹۶ هجری قمری می‌باشد.مسجد جامع دلگشا در سال ۱۱۷۵ هجری قمری بنا شده‌است. در خیابان مسجد جامع بندرعباس واقع در بلوار طالقانی قرار دارد و یادگار سده‌های ۱۲ و ۱۳ ه.ق به‌شمار می‌آید. بخش قدیمی شبستان دارای ستونهای متعدد با سر ستونهای گچبری شبیه گله‌داری و مسجد دژگان است. شبستان این مسجد دارای یک بخش افزوده نیز می‌باشد.مجموعه برکه‌های باران، این مجموعه شامل شش برکه یا آب انبار مربوط به دوران صفویه‌است و در گذشته از منابع ذخیره آب شیرین در بندر عباس بوده و هر برکه دارای چهار دهانه اصلی برای برداشت آب می‌باشد.این برکه‌ها در فضای مشجر وسیعی در محله استمبیک در خیابان ۲۲ بهمن در پشت موزه خلیج فارس قرار دارد.(فهیمه عشوریون)پل لاتیدان، در مسیر کاروان لار – بندرعباس در جهت گسترش امور بازرگانی احداث شد. این پل در ۵۰ کیلومتری غرب بندرعباس واقع شده و مربوط به دوره صفوی می‌باشد.محله باستانی سورو که در غرب بندرعباس قرار دارد و به دوران ساسانیان بر می‌گردد،زیارتگاه [ویرایش]امامزاده سیدمظفر:نسبت این امازاده را به فرزندان امام موسی کاضم(ع) می دهند که در سال 402ه.ق در این محل بدرود حیات گفته است.امامزاده سیدکامل:نسبت این امامزاده به نوه های امام موسی بن جعفر(ع) می دهند که در محله ای به همین نام(سیدکامل)واقع شده است.امامزاده شاه محمدتقی:بنای این امازاده در جوار مسجد جامع در نزدیکی بازار بزرگ بندرعباس می باشد.زیارتگاه خضر:این زیارتگاه متعلق به دوران بعد از اسلام است.مکان ان در کنار جاده بندرعباس-سورو می باشد.منبع راهنمای مفصل ایرانمراکز تجاری [ویرایش]مجتمع های تجاری سیتی سنتر، زیتون ، ستاره جنوب، نیلی ، ستاره شهر، سرو، رویال و پاسارگاد و ملکه آسمان هاو کارگزاری در کنار بازارهای سنتی مثل بازار اوزی‌ها، بازار لاری‌ها، بازار شهرداری و بازار روز فعال هستند. مراکز تجاری نور ، صدف، مروارید و ...و مجموعه فرهنگی ورزشی پارمیس بزرگترین مجموعه فرهنگی ورزشی جنوب ایران نیز در حال ساخت می باشد.مراکز آموزشی و دانشگاهی [ویرایش]دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی بندرعباس به شرح ذیل است: دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، دانشگاه هرمزگان، دانشگاه پیام نور (که علاوه بر بندرعباس در بستک، میناب و بندرلنگه ،حاجی اباد نیز شعبه دارد)، دانشگاه آزاد اسلامی (که در بندر لنگه، قشم، بستک، میناب، رودان و هرمز، حاجی آباد نیز شعبه دارد)، دانشگاه صنعتی امیرکبیر- واحد بندرعباس، آموزشکده‌های فنی شهید کرانی بندرعباس و فنی و حرفه‌ای فاطمیه بندرعباس، مرکز تربیت معلم شهید باهنر، مرکز تربیت معلم فاطمه‌الزهرا، مرکز تربیت معلم حضرت زینب و مرکز آموزش ضمن خدمت شهید بهشتی بندرعباس از مراکز آموزشی بندرعباس هستند.بانک ژن زیست محیطی جنوب ایران نیز در بندر عباس واقع شده‌است.[۳]فرودگاه [ویرایش]شهر بندرعباس دارای یک فرودگاه بین‌المللی است. این فرودگاه یکی از ۶ فرودگاه بین‌المللی ایران است. فرودگاه بین‌المللی بندرعباس به علت منطقه‌ای که در آن حاضر است عضو IATA نیز بوده و پروازهای زیادی را در خود می‌بیند. پروازهای بین‌المللی این فرودگاه به کشورهای حوزهٔ خلیج فارس، پاکستان و هند انجام می‌شود.روزانه ۴۰ تا ۷۰ پرواز در این فرودگاه انجام می‌شود، پروازهای خارجی فرودگاه بندرعباس به مقاصد کرالا (کوچین)، کراچی، دوبی، دوحه، بغداد، دمشق، مدینه و جده صورت می‌گیرد و پروازهای داخلی نیز در مسیرهای بندرعباس به تهران، کیش، ابو موسی، چابهار، اصفهان، یزد، شیراز، رشت، مشهد، اهواز، کرمانشاه، ساری، تبریز و خارک انجام می‌شود.یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این فرودگاه بدون سانحه بودن آن است.نخستین فرودگاه بندرعباس در سال‌های ۱۳۲۹ تا ۱۳۴۶ در محلی به نام بند گناران در ۲۵ کیلومتری جاده فعلی بندرعباس سیرجان (منطقه بابا غلام) قرار داشت (فرودگاه بندرعباس در زمانی بی سالهای 1340 تا سال 1349 در شمال پارک شهر کنونی در محدوده ایستگاه رادیو بندرعباس و مخابرات شهید قندی قرار داشت و دارای باند اسفالت بود و محله جدیدی هم به همین نام به فردوگاه قدیم معروف است)که از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۴۹ فرودگاه بندر عباس به جای دیگری انتقال یافت و کار ساخت فرودگاه جدید (فرودگاه فعلی) همزمان آغاز شد. در سال ۱۳۴۹ ساخت باند این فرودگاه به اتمام رسید و ساختمان ترمینال آن در شرایط نیمه تمام مورد بهره‌برداری قرار گرفت که یک سال بعد با تکمیل ساختمان پایانه و نصب کامل دستگاه‌های کمک ناوبری این فرودگاه بین المللی طور وسیعی افتتاح شد.پایانه مسافربری [ویرایش]بندرعباس دارای یک پایانه مسافربری است که در محله نخل ناخدا قرار دارد.شبکه راه‌آهن [ویرایش]راه آهن از دیگر محورهای ارتباطی که از نظر حجم مسافر و حمل و نقل کالا به کلیه نقاط ایران درصد بالایی را به خود اختصاص داده‌است. از شهر بندرعباس روزانه دو قطار مسافری به مقصد تهران حرکت می‌کند. یک قطار دیگر با نام قطار غزال نیز یک روز در میان مسیر بندرعباس – تهران و بلعکس را طی می‌کند. از ایستگاه مسافری راه آهن بندرعباس یک قطار به مقصد اصفهان و قطار دیگری به مقصد مشهد نیز مسافرین را جابجا می‌کند.درسال 91 رییس جمهور احمدی نژاد طرح دوخطه کردن مسیر بندرعباس بافق را افتتاح کردند.قرار است طرح راه اهن بندرعباس به شیراز هم بزودی اغاز شودبوستان [ویرایش]بندرعباس دارای بوستان های زیادی است ،از جمله می توان بوستان دولت،غدیر، ولایت، ورزش، کپشکن، جهانگردی سورو، دباغیان و... را نام برد. منبع سازمان پارک هاوفضای سبز بندرعباسهتل‌ها [ویرایش]بندرعباس به دلیل موقعیت خاص تجاری و توریستی خود دارای هتل‌های بزرگی نظیر هتل هرمز، هما، خلیج فارس و آتیلار است. هتل‌های بندرعباس عبارتند از: هتل بین‌المللی هرمز، هما(۵ ستاره)، خلیج فارس (۵ ستاره)، آپارتمان آتیلار ۱ (۴ ستاره)، آپارتمان آتیلار ۲، هتل آپارتمان قدس، هتل گوهرشاد، هتل گنو، هتل گلشهر، هتل سعدی، هتل حمزه، هتل نقش جهان، هتل دریا، هتل کوثر، هتل بو علی سینا، هتل امین و هتل فروغجاذبه‌های طبیعی گردشگری [ویرایش]کوه گنو، چشمه آبگرم گنو، چشمه آبگرم خورگو، چشمه آبگرم سرخاء، چشمه آبگرم کشکوئیه، چشمه آبگرم نیان، چشمه آبگرم چستانه، کوه ذرتو، تپه چاه لرد، قادهار، جنگل کوه شب، سیخوران، بنوزاکین، چشمه آبگرم باری، غار سرخاء، آبشار سرخاء، غار چلو، شهر فین، جنگلهای کوهشاه، منطقه بخوان، چشمه آبگرم تیربوئیه(نزدیک شهر فین)،بنگلایانتولیدات [ویرایش]تنباکو، خرما، انبه، مرکبات،ارده،مسقطی، تولیدات صنعتی، نفت(و فراورده‌های آن)، گاز، مروارید، شیلاتصادرات [ویرایش]ترانزیت کالا، خرما، مرکبات، شیلات، صادرات دوباره کالا، بندرعباس در گذشته محل صادرات ظروف چینی بوده ودر اروپا (به ویژه در انگلیس) با نام گامبرون (gombroon) شناخته می‌شد.ترابری [ویرایش]به خاطر گرمی هوا در این شهر از سال ۱۳۸۵ خورشیدی ده‌ها دستگاه اتوبوس کولردار جدید وارد ناوگان حمل و نقل شهر بندرعباس شده‌است. این تعداد دستگاه اتوبوس در مسیر خیابان‌های آیت‌الله غفاری، کوی ۲۲ بهمن، شهرک توحید، کمربندی، ترمینال نخل ناخدا، اسلام‌آباد، پایگاه هوایی گلشهر و پلیس راه قدیم بلوار مام حسین. زیبا شهر. ازاد شهر.کوی ملت . امیر اباد . کار می‌کنند.[۴]ورزش [ویرایش]تیم فوتبال الومینیوم المهدی هرمزگان پس از4سال حضور در لیگ دسته اول ایران با پیروزی بر تیم تربیت یزد جواز حضور در لیگ برتر ایران را کسب کرد.تیم شهرداری بندرعباس در لیگ دسته اول ایران قرار دارد.از بازیکن های معروف بندرعباسی می توان به مرحوم صالح سنگبر و عباس سرخاب مهاجم سابق استقلال تهران نام برد.هم اکنون تیم والیبال المهدی بندرعباس سه سال است که در لیگ برتر ایران حضور دارد.تیم تکواندو شهرداری بندرعباس در لیگ90-91قهرمان لیگ تکواندو شد.تیم فوتبال ساحلی یگانه امواج خروشان در لیگ90-91در گروه جنوب سوم شد و نتوانست به مرحله بالاتر راه یابد.این تیم در لیگ91-92با نام ویژن هرمزگان در مسابقات شرکت می کنند.از بازکنان معروف فوتبال ساحلی بندرعباس میتوان از حمید زارعی،فاروق درا،فرشاد عبدالهی و مصطفی خاقانی نام برد.محله [ویرایش]بندرعباس دارای محله های زیادی است مانند محله های اوزیها، سورو، نایبند، قلعه شاهی، برکه گرد، شاه حسینی، نخل پیرمرد، پشت شهر، گلشهر، بهشت بندر،ازادگان، زیباشهر، نخل ناخدا، خواجه عطاء، فینی ها، کوی22بهمن(محل زندگی ابادانیها)، شمیلیها، کوی نیایش و... می باشد.سینما [ویرایش]"سینما شهرزاد"به عنوان اولین سینمای بندرعباس است که در سال1334هجری شمسی ساخته شد.درسال1346"سینما صحرا" ساخته شد و سومین سینمای بندرعباس به نام "سینما شهر نمایش"ساخته شد.هم اکنون بندرعباس دارای 2 سینما به نامهای ستاره جنوب و ستاره شهر می باشد.منبع،کتاب ترینهای هرمزگانموزه [ویرایش]موزه مردم شناسی خلیج فارس بزرگترین موزه هرمزگان به شمار می رود.این موزه در محله22 بهمن قرار دارد.موزه مردم شناسی"حمام گله داری"یکی از موزه های شهر بندرعباس واقع در سه دلگشا می باشد.منبع ترینهای هرمزگان.موزه"اب"که یکی از زیر مجموعه های خیابان 22بهمن بندرعباس است و قدمت ان به دوره صفوی می رسد.منبع سایت میراث فرهنگی هرمزگاننگارخانه [ویرایش]معبد هندوها ساحل دریا در بندر عباس حمام گله داری محله پشت شهر

بندر انزلیاز ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
مختصات: °۴۹٫۴۵شرقی °۳۷٫۴۷شمالی (نقشه)بندر انزلیبندر انزلی°۴۹٫۴۶۶۷شرقی °۳۷٫۴۶۶۷شمالیاطلاعات کلیکشور ایراناستانگیلانشهرستانانزلیبخشمرکزیمردمجمعیت۱۳۰٬۸۵۱نفرزبان‌ گفتاریگیلکی، فارسی، ترکی آذربایجانیمذهبشیعهجغرافیای طبیعیارتفاع از سطح دریا۲۶- مترآب‌وهوامیانگین دمای سالانه۲/۱۶ درجه سانتی گراد [۱]اطلاعات شهریشهردارسيد تقی موسویان[۲]ره‌آوردماهیان خزری، صنایع دستی چوبین، صنایع مروار بافی و انواع سبزی و ترشیجات محلی [۳]پیش‌شماره تلفنی۰۱۸۱وبگاهشهرداری بندرانزلیپلاک خودرو ایران ۵۶ [۴]تابلوی خوش‌آمد به شهربه شهر شهیدپرور و قهرمان انزلی خوش آمدیدشهر نیلوفرهای آبی و دروازه ایران و اروپا [۵]بندر اَنزَلی ( تلفظ راهنما·اطلاعات) یکی از مهمترین شهرهای گردشپذیر(توریستی)[۶] [۷] ، از مراکز مهم اقتصادی [۸][۹][۱۰] و یکی از قطب های ورزشی در ایران است [۱۱] و مرکز شهرستان انزلی است. این شهر بزرگترین و اولین بندر واقع در سواحل جنوبی دریای خزر (کاسپین)، در استان گیلان میباشد. از این بندر با نام انزلی بارها در تاریخ یاد شده است و طی قرون متمادی راه مهم ارتباط اقتصادی، تمدن مشرق و مغرب محسوب می‌شده‌است.[۱۲].محتویات  [نهفتن] ۱ درباره نام بندر انزلی۲ وضعیت طبیعی۲.۱ جغرافیا۲.۲ آب و هوا۲.۳ چشم انداز۳ انزلی‌شناسی۳.۱ انزلی چی۳.۲ جمعیت شهری۳.۳ اشتغال۳.۴ سوغات بندر انزلی۴ اقتصاد بندر انزلی۴.۱ ویژگی‌های بندر۴.۱.۱ چشم انداز بندر در یک نگاه۵ منطقه آزاد بندر انزلی۵.۱ اطلاعات تکمیلی۵.۲ تاسیسات بندری کاسپین۵.۳ کریدور شمال به جنوب۵.۴ صنعت گردشگری۶ اولین‌های بندر انزلی دروازه ایران و اروپا۶.۱ اولین نیروی دریایی شمال ایران۶.۲ برخی جراید فدیمی بندر انزلی۶.۳ عکسهای قدیمی و تاریخی از بندر انزلی۷ اماکن دیدنی و تاریخی بندر انزلی۷.۱ آلبوم تصاویر اماکن دیدنی بندر انزلی۸ ساختمان‌های قدیمی بندر انزلی۸.۱ بنای شمس العماره بندر انزلی۸.۲ کاخ پر شکوه خوشتاریا۸.۳ عکس از بناهای تاریخی۹ برادرخوانده۱۰ حمام‌های قدیمی بندر انزلی۱۱ بازارهای بندر انزلی۱۲ گورستان‌های بندر انزلی۱۳ برخی از مشاهیر بندر انزلی۱۴ ورزش انزلی۱۴.۱ رشته‌های ورزشی۱۴.۲ کارتینگ فورمولا انزلی۱۴.۳ باشگاههای ورزشی۱۴.۴ مشاهیر ورزش بندر انزلی۱۴.۵ گالری تصاویر باشگاه‌های ورزشی بندر انزلی۱۵ محلات بندر انزلی۱۶ روستاهای بندر انزلی۱۷ هتل‌های بندر انزلی۱۸ ادارات و سازمان‌های دولتی۱۹ دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی۲۰ جستارهای وابسته۲۱ پانویس۲۱.۱ منابع برای مطالعه بیشتر۲۲ پیوند به بیروندرباره نام بندر انزلی [ویرایش]در دوران سلطنت خاندان پهلوی (از ۱۳۰۴ تا ۱۳۵۷ [۱۳]) اسم آن به «بندر پهلوی» یا پهلوی تغییر داده شده بود ولی پس از انقلاب ۵۷ اسم دیرین خود "انزلی" را بازیافت. از میان تعریف‌های مختلف که درباره واژه «انزلی» وجود دارد قابل قبول ترین معنی «انزل به معنی لنگر» انزلی = لنگرگاه و «انزل: انشان» می‌باشد که کلمه انزلی تحریف شده «انزان - انشان» به معنی گذرگاه و دروازه‌است که می‌بینیم از گذشته نیز انزلی را دروازه اروپا و ایران می‌نامیدند و در بسیاری از نوشته‌ها هم آمده‌است و واژه غازیان را می‌توان جمع بغاز یعنی تنگه و جمع غازی به معنی جنگجویان دانست. در زبان یونانی نیز واژه‌هایی نظیر «انزلیوس و انزلیا» وجود دارد به معنی «مرداب» که این دیدگاه را به وجود می‌آورد که نام این منطقه که صاحب یکی از بزرگترین مرداب‌های جهان «مرداب انزلی» است به زمانی قبل از آغاز شهرنشینی در این منطقه باز می‌گردد. زیرا پیدایش جزیره و مرداب در این منطقه از قدمتی ۱۵۰۰۰ ساله برخوردار است.[۱۴] و می‌تواند نامگذاری این منطقه به دورانی به مراتب کهن تر بازگردد.[۱۵]وضعیت طبیعی [ویرایش]جغرافیا [ویرایش]بندر انزلی در طول جغرافیایی ۴۹ درجه و ۲۸ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۷ درجه و ۲۸ دقیقه واقع شده‌است و ارتفاع آن از سطح دریا منهای ۲۶ متر می‌باشد. بندرانزلی از شمال به دریای خزر از جنوب به شهرستان صومعه سرا از شرق به شهرستان رشت و از غرب به شهرستان رضوانشهر متصل می‌باشد. شهرستان بندرانزلی در ناحیه‌ای کاملاً جلگه‌ای به صورت طولی و در ساحل دریای خزر واقع شده و دارای آب و هوای معتدل مرطوب می‌باشد. بخشی از محیط زیست طبیعی این شهرستان را دریا(۴۰ کیلومتر نوار ساحلی) و بخش مهم دیگر را اکوسیستم ارزشمند تالاب انزلی تشکیل می‌دهد. نام انزلی به پیشینه تاریخی اش در بیشتر شهرهای اروپایی شناخته شده‌است. فاصله بندر انزلی تا تهران ۳۸۰ کیلومتر، تا مرکز استان ۴۰ کیلومتر و تا اولین فرودگاه ۳۵ کیلومتر می‌باشد. این شهرستان دارای آب و هوای معتدل مرطوب ساحلی بوده که در فصول مختلف سال شرایط آب و هوای مطلوبی را دارا می‌باشد. میزان بارندگی شهرستان بسیار بالا بوده به طوری که سالیانه متوسط ۱۸۹۲ میلی متر بارندگی دارد بیشترین بارندگی در ماه‌های شهریور و مهر با ۴۴۰/۹ میلی متر گزارش گردیده‌است. میزان رطوبت نسبی سالیانه به طور متوسط حدود ۷۱ تا ۹۷ درصد و درجه حرارت محیط زیست بین ۳/۵ تا ۲۸ درجه سانتی گراد در نوسان بوده‌است.آب و هوا [ویرایش]بندر انزلینمودار آب و هوا (راهنما)ژفمآمژژآساُند  ۱۷۴ ۱۰۵  ۱۲۲ ۱۰۵  ۱۲۱ ۱۲۷  ۶۰ ۱۶۱۱  ۵۰ ۲۲۱۶  ۵۲ ۲۷۲۰  ۴۹ ۲۹۲۳  ۱۲۱ ۲۹۲۳  ۲۷۵ ۲۶۱۹  ۳۴۱ ۲۱۱۵  ۳۰۴ ۱۷۱۱  ۲۱۱ ۱۷۷میانگین بالاترین و پایین ترین دما به مقیاس سانتیگرادبارندگی به مقیاس میلی‌مترمنبع: [هواشناسی استان گیلان][نمایش]مقیاس فارنهایت و اینچمیانگین دماميانگين سالانه دمای هوا در بندر انزلی ۲/۱۶ درجه سانتی گراد است. ميانگين حداكثر سالانه دمای هوا ۱۹/۲ و ميانگين حداقل سالانه آن ۱۳/۲ درجه ميباشد. اختلاف حداكثر و حداقل دمای سالانه ۵/۱ درجه است. ميانگين دما در سردترين ماه يعنی فوريه ۷ درجه و در گرمترين ماه يعنی ژوئيه ۲۶ درجه سانتيگراد ميباشد. ميانگين دمای فصلی در بهار ۱۸/۵ درجه، در تابستان ۲۴/۷، در پاييز ۱۳/۸ و در زمستان ۷/۷ درجه ميباشد. حداقل دمای گزارش شده ۱۱- درجه در ۱۱ فوريه ۱۹۷۲ و حداكثر دماي گزارش شده ۳۷ درجه در ۲۶ ژوئيه ۱۹۷۱ و ۲ اكتبر ۱۹۸۹ می باشد.[۱۶][۱۷]رطوبت نسبی هواميانگين سالانه رطوبت نسبی هوا در بندر انزلی ۸۴ درصد ميباشد. ميانگين رطوبت نسبی در زمستان ۸۶/۷ درصد، در بهار ۸۲/۷، در تابستان ۸۰ و در پاييز ۸۶/۷ درصد ميباشد. مرطوب‌ ترين ماه در بندرانزلی ماه مارس با ۸۸ درصد و خشك‌ ترين ماه آن ژوئيه با ۷۶ درصد رطوبت نسبی است، با اختلاف رطوبت ۱۲ درصد.[۱۸]ابرناکیدر بندر انزلی از ۳۶۵ روز سال به طور ميانگين 162 روز تمام ابری ، ۹۹ روز نيمه‌ابری و ۱۰۴ روز صاف ميباشد. ابرناكی در انزلی در ماه‌های سرد سال مانند‌ مارس بيشترين و در ماه‌هاي ژوئن و ژوئيه كمترين مقدار را دارا ميباشد.[۱۹]پر باران ترین شهر ایرانبندر انزلی از گذشته عنوان پر باران ترین شهر ایران را داشته‌است. به گفته رییس اداره هواشناسی بندرانزلی در سال ۱۳۸۹: میانگین بارش ۵۰ ساله انزلی ۱۸۵۰ میلی متر بوده‌است و در سالهای(۱۳۷۶، ۱۳۷۹، ۱۳۸۳ و ۱۳۸۵) حتی بارش‌های بالای دو هزار میلی متر را نیز تجربه کرده‌است.[۲۰] [۲۱]ميانگين سالانه بارندگي در بندر انزلي ۱۸۵۳/۵ ميليمتر ميباشد. كم‌باران‌ترين سال طی ۵۰ سال اخير در انزلي سال ۱۹۷۱ با ۱۱۵۶/۲ ميليمتر و پرباران‌ ترين سال طی اين مدت سال ۱۹۵۷ با ۳۰۲۰/۲ ميليمتر بارندگی ميباشد. ميانگين بارندگی فصلی اين شهر در فصل بهار ۱۶۰/۹، در تابستان ۴۳۴/۳، در پاييز ۸۵۲/۶ و در زمستان ۴۰۵/۷ ميليمتر است. لذا فصل پاييز پرباران‌ ترين و فصل بهار كم‌ باران‌ ترين فصول اين شهر را تشكيل ميدهند. پرباران‌ ترين ماه در بندر انزلی اكتبر با ميانگين ماهانه ۳۳۲ ميليمتر و كم‌باران‌ ترين ماه آن ژوئيه با ۴۶/۲ ميليمتر بارش ميباشد. تعداد روزهاي بارندگی در بندر انزلی ۱۴۸ روز ميباشد. ماه مارس با ميانگين ۱۵/۵ روز بارندگی بيشترين تعداد روز و ماه ژوئيه با ميانگين ۶ روز بارندگی كمترين تعداد روزهای بارانی را طی سال دارا ميباشند. حداكثر بارندگي در ۲۴ ساعت در بندر انزلی به ميزان ۳۵۳ ميليمتر در تاريخ ۱۷ سپتامبر ۱۹۶۲ ثبت شده‌است.تعداد روزهاي يخبنداندر بندر انزلی به سبب تاثير پذيری مستقيم از درياي خزر ، تعداد روزهاي يخبندان در سال به مراتب كمتر از رشت است. تعداد روزهاي يخبندان اين شهر به طور ميانگين ۷ روز در سال است كه در چهار ماه ژانويه ، فوريه ، مارس و دسامبر اتفاق می افتد و بيشترين روزهای يخبندان آن در ماه‌های فوريه ( ۳ روز ) و سپس ژانويه رخ می دهد.[۲۲]فشار هواميانگين فشار هوای QFE ايستگاه انزلی ۱۰۱۹/۳ هكتوپاسكال ميباشد. اين مقدار از كمترين فشار كه حدود ۱۰۱۲ هكتوپاسكال در ماه ژوئيه و بيشترين آن كه حدود ۱۰۲۴ هكتوپاسكال در ماه دسامبر ميباشد متغير است. حداقل فشار QFE ثبت شده طی دوره آماری مورد مطالعه ۹۹۴/۸ هكتوپاسكال در ۲۹ ژوئن ۱۹۹۵ و حداكثر آن ۱۰۴۹/۲ هكتوپاسكال در ۱۶ مارس ۱۹۹۰ ميباشد.[۲۳][۲۴]سمت و سرعت بادميانگين سرعت باد سالانه در بندر انزلی ۳/۹ گره يا ۲/۲ متر بر ثانيه ميباشد. كمترين سرعت باد حدود ۳/۴ گره يا ۱/۹ متر بر ثانيه در آوريل و ۳/۵ گره در ژوئيه و بيشترين آن حدود ۴/۳ گره يا ۲/۴ متر بر ثانيه در ژانويه و نوامبر ميباشد. تندترين باد ثبت شده طی دوره آماری ۵۸ گره يا ۳۲/۲ متر بر ثانيه در ۳۰ اكتبر ۱۹۵۲ از جهت شمالی ( ۳۶۰ درجه ) بوده است. جهت باد غالب انزلی در ماههای مه ، ژوئن ، ژوئيه و اوت ۴۵ درجه ( شمال شرقی ) ، در ماههای مارس ، آوريل ، سپتامبر و اكتبر ۳۶۰ درجه ( شمالی ) و در ماههای ژانويه ، فوريه و نوامبر ۳۱۵ درجه ( شمال غربی ) و در ماه دسامبر ۲۷۰ درجه ( غربی ) ميباشد.[۲۵]عناصر دريايی اندازه‌گيری شده در ايستگاه ساحلی بندر انزلیايستگاه هواشناسی بندر انزلی علاوه بر عناصر جوی، وظيفه اندازه‌گيری برخی عناصر دريايی نظير دما، شوری ، PH ، ارتفاع و پريود موج را رأس ساعات ۰۶ UTC و ۱۲ برعهده دارد. اين اندازه‌گيريها از ابتدای سال ۱۳۸۴ به طور منظم و مرتب انجام پذيرفت و سری داده‌های عناصر فوق به طور روزانه در بايگاني مركز هواشناسي دريايی بندر انزلي موجود ميباشد. حداكثر دمای آب اندازه‌گيری شده در ساعت ‌ ۰۶ از فروردين ۸۴ تا پايان آبان ۸۶ ، ۳۱ درجه در تاريخ ۱۹ مردادماه ۸۵ بوده و حداقل دمای آب در اين مدت، ۳/۶ درجه در تاريخ ۹ دي ماه ۸۵ ميباشد. ميانگين شوری آب در انزلی حدود ۱۱ ميباشد. ميزان شوری در فوريه به حداقل ميرسد و در حدود ۹/۸ ميشود. اين ميزان در ماه ژوئن به حداكثر خود يعنی حدود ۱۲/۴ خواهد‌ رسيد. كمترين شوري ماهانه مشاهده شده طي سه سال اندازه‌گيری، ۹/۰۲ در سپتامبر ۸۶ و بيشترين شوری مربوط به ژوئيه ۸۴ و به مقدار ۱۵/۶ ميباشد. ميانگين PH آب در انزلي حدود ۸/۳ مي‌باشد. ميزان PH در ژانويه به حداقل ميرسد و در حدود ۸/۱۶ مي‌شود. اين ميزان در ماه ژوئن به حداكثر خود يعني حدود ۸/۴۵ خواهد‌ رسيد. كمترين PH ماهانه مشاهده شده طی سه سال اندازه‌گيری، ۷/۸ در نوامبر ۸۶ و بيشترين آن مربوط به سپتامبر ۸۴ و به مقدار ۸/۵۷ ميباشد. بيشترين ارتفاع موج ثبت شده از طريق اشل ارتفاع سنج ايستگاه هواشناسي انزلي ۲۰۰ سانتيمتر ميباشد.[۲۶]چشم انداز [ویرایش]چشم اندازی از بندر انزلیانزلی‌شناسی [ویرایش]بندر انزلی یکی از زیباترین شهرهای ایران است که در آن مرداب، دریا، ساحل و چمن‌زار با یکدیگر تلاقی می‌کنند و چشم اندازی بدیع و خیال انگیز می‌آفریند. بندر انزلی با داشتن جاذبه‌های دل انگیز و طبیعی سالانه پذیرای میلیون‌ها گردشگر از اقصی نقاط کشور و جهانگردان خارجی است. بندر انزلی به علت دارا بودن شرایط اقلیمی خاص و داشتن وجه تشابه با زیباترین شهرهای جهان توانسته تاکنون با شماری از این شهرها از کشورهای فرانسه، ایتالیا، لهستان و... توافق نامه خواهرخواندگی امضا کند.یکی دیگر از ویژگی‌های منحصر به فرد این بندر داشتن قابلیت‌های بالقوه در زمینه‌های علمی، هنری و ورزشی است که در کسب افتخارات داخلی و بین اللملی سهم به سزایی داشته‌است. داشتن نرخ بالای تحصیلات و ارتباط و تعامل بسیار با گردشگران داخلی و خارجی باعث رشد فرهنگی شهروندان شده‌است.انزلی چی [ویرایش]ساکنین بندر انزلی را انزلی چی به معنی اهل انزلی خطاب می‌کنند. در برهان قاطع جسته و گریخته، به چند واژه دیلمی اشاره شده که از لحاظ سیر تحول تاریخی می‌توانند قابل توجه باشند: پسوند «-چه» که همان «-یج» امروزین در گویش‌های شمالی ایران است و پسوندی است برای انتساب به محل (مانند «یوشیج» - «اهل یوش»). اگرچه در تمامی نقاط شمالی ایران امروزه همان «-یج» (به استثنا تالشی «-ژ») به کار می‌رود اما پسوند «-چی» نیز در اصطلاح معروف «انزلی چی» (اهل انزلی) می‌تواند از همین ریشه باشد. ریشه این پسوند از «چیت» باستانی ایران است که در زبان فارسی به صورت «-زی» در آمده‌است (مانند: «رازی» - اهل ری، منسوب به شهر ری).."[۲۷] جغرافیداﻧﺎن ﺑﺮ اﯾﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﮐﻪ اﻧﺰﻟﯽ ﺟﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﻪ ﺳﻮی آن، آب و ﯾﮏ ﺳﻮی آن، ﺧﺸﮑﯽ اﺳﺖ. ھﻢ رﺳﺘﻪ اﯾﻦواژه، واژﮔﺎن دﯾﮕﺮی ﻧﯿﺰ وﺟﻮد دارد ﮐﻪ آﺧﺮﺷﺎن ﺑﻪ «ج» ﺧﺘﻢ ﻣﯽﺷﻮد و ﻣﯽﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ اﻧﺰﻟﯽ در اﺻﻞ «اﻧﺰﻟﯿﺞ» ﺑﻮده و اﻧﺰﻟﯿﺞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ اﺳﮑﻠﻪای ﺑﻮده ﮐﻪ ﺟﻠﻮی رودﺧﺎﻧﻪ ﺑﺮای پهلو ﮔﺮﻓﺘﻦ ﮐﺮﺟﯽھﺎ ﻣﯽ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ و واژه انزلی چی برگرفته از واژه انزلیج میباشد.[۲۸]جمعیت شهری [ویرایش]جمعيت شهرستان بندرانزلي بر اساس آمار سال برابر ۱۳۲هزار نفر جمعیت شهری بندر انزلی نیز برابر با ۱۱۰٬۶۴۳ نفر بوده‌است. و مساحت آن بالغ بر ۲۷۵ کیلومتر مربع می‌باشد که سهم مساحت شهری آن ۴۹٫۳۱ کیلومتر مربع بوده بطوریکه ملاحظه می‌شود بندر انزلی از نظر تمرکز جمعیت یکی از متراکم ترین شهرهای ایران است.[۲۹] [۳۰]اشتغال [ویرایش]در گذشته شغل اکثریت مردم بندر انزلی صیادی (ماهی‌گیری) بوده‌است. برنج کاری و کشاورزی نیز از دیگر مشاغل سنتی بندر انزلی محسوب می‌شود. امروز مردم این شهر بیشتر به مشاغل اداری، دولتی و آزاد اشتغال دارند.حاج آقا رحمیه عمده فروش -آقای زمانی و آیت الله پیشوایی سه سرشناس زمان شاه بوده اند.صیادان بندر انزلیسوغات بندر انزلی [ویرایش]انواع ماهیان خزری عمده ترین سوغات خوراکی این شهرستان است ولی انواع سبزیجات محلی، زیتون، سیر و ترشیجات محلی نیز برای عرضه به مسافران وجود دارد. بندر انزلی مرکز تولید بسیاری از صنایع دستی چوبین و همچنین صنایع مروار بافی است. بازار ماهی و بازار محلی شنبه بازار فرصتی برای خرید سوغات و یا تهیه خوراکی‌های محلی برای ایام اقامت در این شهر ساحلی است.از شیرینی ها میتوان به حلوا عسلی، کاکا،نباتی و... اشاره کرد.اقتصاد بندر انزلی [ویرایش]با توجه به وجود اداراتی نظیر:شیلاتگمرکبنادر و کشتیرانیو با توجه به اقلیم و موقعیت جغرافیایی بندر انزلی قطب اقتصادی و صنعت گردشگری استان گیلان و شمال کشور محسوب می‌گردد.[۳۱][۳۲]ویژگی‌های بندر [ویرایش]بندر انزلی بزرگترین بندر شمال ایران و از فعالترین بندرهای حاشیه دریای خزر است. مرز انزلی پنجمین مرز فعال ایران است و ۷/۳ درصد از ترانزیت ورودی به ایران از طریق این مرز انجام می‌شود. بیش از ۵۰ درصد حمل و نقل کالای گیلان از طریق این مرز انجام می‌شود. از مرز دریایی انزلی سالانه بیش از ۴ میلیون تن کالا وارد و بیش از ۲۸۸ هزار تن سوخت و ۵۵ هزار تن کالای غیر نفتی به طور حمل و نقل ترکیبی از طریق این بندر به داخل یا خارج کشور ترانزیت می‌شود. با طرح شیوه‌های جدید ترانزیت چون کریدور شمال- جنوب، وجود منطقه آزاد تجاری-صنعتی انزلی اهمیت بیشتری یافته‌است. این بندر کشتی رورو (Roll-on/roll-off) هم دارد که ترانزیت جاده‎ای را تسهیل می‌کند.[۳۳]از ویژگیهای تاسیسات بندر انزلی می‌توان به[۳۴]:بزرگترین بندر حاشیه دریای خزر و مجهز به امکانات مدرن تخلیه و بارگیریدارای رتبه سوم بین بنادر کشور بعد از امام خمینی و بندر شهید رجایینزدیکی با بندر آستراخان و لاگان در روسیه، کراسنودسک در ترکمنستان، اکتائو در قزاقستان و باکو در آذربایجانارتباط با بازارهای منطقه‌ای و دسترسی به بازار مصرف بالای ۳۰۰ میلیونی کشورهای تازه استقلال یافته شوروی سابققرار گرفتن در مسیر کریدور بین المللی شمال - جنوب که این مسیر سه برابر از مسیر فعلی کوتاه و ارزانتر می‌باشد.واقع شدن بندر در محدوده منطقه آزاد، و فراهم نمودن تسهیلات و امکانات ویژه برای صاحبان کالا، تجار و سرمایه گذاراننزدیکی به بزرگترین ذخایر نفت و گاز دریای خزرنزدیکی به فرودگاه بین المللی (۳۵) کیلومتربرخورداری از معافیت مالیاتیدسترسی به معادن سرب، روی و آهن و مراکز صنعتیبرخورداری از شرایط آب و هوایی معتدل استان گیلاننزدیکی به‌استان‌های صنعتی همجوارچشم انداز بندر در یک نگاه [ویرایش]ردیفموضوعشرح موضوع۱مساحت۶۸/۵ هکتار۲موقعیتجنوب دریای خزر۳ظرفیت پذیرش کالا۱۱ میلیون تن۴مساحت انبارهای مسقف۲۱۴۶۵ متر مربع۵مساحت بار اندازها۵۰۰۰۰۰ متر ۰مربع۶ظرفیت ترمینال کانتینری۱۰۰۰۰ TEU۷عمق اسکله‌ها۵/۵ متر۸تعداد اسکله۱۰ پست۹فاصله تا مرکز شهر۳ کیلومتر۱۰فاصله تا رشت۴۰ کیلومتر۱۱فاصله تا تهران۳۶۵ کیلومتر۱۱فاصله تا فرودگاه۳۵ کیلومترمنطقه آزاد بندر انزلی [ویرایش]بنا به تعاریف بین المللی منطقه آزاد محدوده حراست شده بندری و غیر بندری است که از شمول برخی از مقررات جاری کشور متبوع خارج بوده و با بهره گیری از مزایایی نظیر معافیت‌های مالیاتی، بخشودگی سود و عوارض گمرکی، عدم وجود تشریفات زاید ارزی، اداری و مقررات دست و پاگیر و همچنین سهولت و تسریع در فرآیندهای صادرات و واردات با جذب سرمایه گذاری خارجی و انتقال فناوری به توسعه سرزمین اصلی کمک می‌نماید.[۳۵]اطلاعات تکمیلی [ویرایش]این منطقه شامل محدوده وسیعی از شهر بندر انزلی به مساحت ۳۲۰۰ هکتار خشکی و ۴۰ کیلو مترمربع آبی، که منطقه ویژه اقتصادی سابق، شهرک زیبای صنعتی حسن رود و محدوده بندری اداره کل بنادر و کشتیرانی گیلان را نیز دربر می‌گیرد. این امر مطلوبیت و جاذبه منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی انزلی و اختیارات قانونی آن را برای ارائه تسهیلات در زمینه تخلیه و بارگیری و سایر امور ارتقاء داده‌است. منطقه آزاد تجاری - صنعتی انزلی در دو قسمت جداگانه در شرق و غرب شهرستان بندر انزلی ایجاد می‌شود و هر یک از مناطق پتانسیل خاص خود را دارد که ذیلاً به آن اشاره گردیده‌است. پتانسیل قسمت شرقی شامل تاسیسات بندری و گمرک، شهرک صنعتی، اراضی منابع طبیعی و مجاورت با تالاب انزلی می‌باشد. پتانسیل قسمت غربی شامل اراضی مناسب طبیعی، تراکم کم جمعیت و مناطق مسکونی، غالب زمین‌های زیر کشت برای صیفی کاری و باغات و کم ترین مقدار زمین جهت شالی کاری، دسترسی به ساحل مناسب و وجود اماکن و تاسیسات تفریحی و توریستی در منطقه.[۳۶]تاسیسات بندری کاسپین [ویرایش]تاسیسات بندری کاسپین انزلی دارای زمینی به مساحت ۳۷۰ هکتار و ۲۲ پست اسکله و ظرفیت تخلیه و بارگیری ۱۱ میلیون تن کالا در یک شیفت کاری خواهد بود. همچنین این بندر دارای دو موج شکن است که هریک به طول ۱/۶ کیلومتر می‌باشد. بندر کاسپین قابلیت پهلوگیری کشتی‌هایی با آبخور ۹ متر و ظرفیت ۱۲ هزار تن کالای تجاری و ۲۰ هزار تن کالای نفتی را خواهد داشت.از مهمترین مزایا و امکانات این بندر را می‌توان به دارا بودن ترمینال‌های نفتی، فله خشک، راه آهن، کانتینری، بار و مسافر و همچنین ایجاد مراکز تعمیراتی، پشتیبانی برای کشتی‌های داخلی و خارجی اشاره کرد.[۳۷][۳۸]کریدور شمال به جنوب [ویرایش]تکمیل طرح راه‌اندازی راه آهن قزوین، رشت و بندر انزلی می‌تواند کمک شایانی در رشد اقتصادی ایران و به طبع استان گیلان و بندر انزلی باشد. تکمیل این طرح می‌تواند تاثیر به سزایی در رشد صنعت حمل و نقل در ایران داشته باشد. موقعیت استراتژیک بندر انزلی در در دریای خزر و هزینه کمتر حمل و نقل بار از طریق راه آهن و کشتی موجب افزایش اهمیت اتمام هر چه سریعتر این طرح می‌گردد. خط‌آهن قزوین - رشت - انزلی - آستارا به عنوان یکی از قطعات کریدور شمال به جنوب برای منطقه اهمیت دارد. در صورت تکمیل این کریدور بسیاری از کشورها ترجیح می‌دهند به دلیل کوتاه بودن طول مسیر و ارزان شدن هزینه‌های حمل و نقل، جابه‌جایی کالای ترانزیتی خود را از طریق این کریدور و کشور ایران انجام دهند که این امر موجب افزایش درآمد کشور از محل ترانزیت خواهد شد.[۳۹]صنعت گردشگری [ویرایش]دریای کاسپین، سواحل ماسه‌ای، تالاب بین المللی انزلی، پل‌های تاریخی انزلی و غازیان، پارک ساحلی (بلوار)، کاخ موزه نیروی دریایی، موج شکن، مناره یا برج ساعت، عمارت قدیمی دادگستری برخی از دیدنی‌های شهر انزلی بشمار می‌روند که منطقه آزاد تجاری، اقتصادی و موقعیت استراتژیک شهر انزلی از لحاظ جاده‌ای سالانه موجب جذب تعداد زیادی توریست و گردشگر داخلی و خارجی می‌باشد.[۴۰]اولین‌های بندر انزلی دروازه ایران و اروپا [ویرایش]بندر انزلی در سالیان دور لقب دروازه ایران و اروپا را یدک می‌کشید. موقعیت استراتژیک اولین بندر شمال ایران سبب شد تا این شهر بسیار زودتر از بسیاری از شهرهای ایران با فرهنگ و دستآوردهای غربی آشنا شوند و در بسیاری از موارد جزع اولین‌ها باشد[۴۱] -[۴۲]:روشنائی برق قبل از سال ۱۲۷۹ خورشیدی بعنوان اولین شهر در ایران که دارای روشنایی گردید.[۴۳]گمرک بندر انزلی، دارای پیشینه‌ای بیش از ۳۰۰ سال است.[۴۴]اداره شیلات بندر انزلی، بیش از ۱۵۰ سال پیشینه دارد.[۴۵]اولین بلدیه در ایران که اکنون بنام شهرداری مستعار است در این شهر تاسیس گردید ۱۲۷۶ هجری شمسی.[۴۶]آموزش و پرورش قبل از سال ۱۲۷۱ خورشیدی و اکابر شبانه آن هم دروس دبیرستانی قبل از سال ۱۲۹۰ خورشیدی اولین شهری که بعد از تهران صاحب اولین دبیرستان دخترانه شد.چاپخانه قبل از سال ۱۲۸۶ خورشیدی.[۴۷]بهداری قبل از سال ۱۲۷۶ خورشیدی که بوسیله بلدیه اداره می‌شد.شیروخورشیدی سرخ (جمعیت هلال احمر) ۱۳۰۴ خورشیدی.تلفن قبل از سال ۱۲۷۷ شمسی و پست و تلگراف نیز جلوتر از بسیاری شهرهای ایران.نظمیه (شهربانی) قبل از سال ۱۲۸۶ خورشیدی.راه آهن حدود سال ۱۲۶۹ خورشیدی در یکی از روستاهای انزلی.[۴۸] [۴۹]هواشناسی قبل از سال ۱۲۸۰ خورشیدی.[۵۰]اولین پل متحرک ایران ۱۳۱۴.[۵۱]سردخانه نخستین بار در انزلی و حسن کیاده.[۵۲]اولین سردخانه صنعتی ۱۲۹۰ به منظور نگهداری مواد غذایی در بندر انزلی ساخته شد.[۵۳]اولین خطوط هوایی در بندر انزلی به وجود آمد در زمین معروف به زمین طیاره. اولین پرواز در ایران از بندر انزلی به تهران و سپس به اصفهان صورت گرفت.[۵۴]اتومبیل برای اولین بار در انزلی مشاهده شده‌است ۱۲۷۹ هجری شمسی.[۵۵]اولین کارخانه سوسیس سازی ۱۳۱۷ شمسی.[۵۶]اولین کارخانه چوب بری و لیمونادسازی، تصفیه خانه نفت، برنجکوبی در این شهر راه‌اندازی شد.[۵۷]اولین سالن نمایش تئاتر و اولین استدیو فیلم سازی به همت ابراهیم مرادی اولین کارگردان سینمای بلند ایران[۵۸]اولین نشریه ورزشی در ایران توسط پهلوان عزیز وکیل منفرد پدر ورزش گیلان و موسس سومین باشگاه ورزشی ایران، باشگاه گیو بندر انزلی در سال ۱۳۳۹ ه ق. [۵۹]اولین نیروی دریایی شمال ایران [ویرایش]از حرکات مهم در دوران نادر شاه را میتوان تلاش برای تشکیل نیروی دریایی ایرانی در دریای خزر نام برد. او برای نیل به این هدف جان التون انگلیسی را برای تاسیس یک کارخانه کشتی سازی در انزلی منصوب کرد و لقب جمال بیگ به او داد. او که قبلاً دو کشتی در قازان برای رود ولگا ساخته بود، از طرف نادرشاه مامور شد که سواحل خزر را بررسی کند. او موفق شد یک کشتی با ظرفیت ۲۰ توپ بسازد که گزارش شده بهتر از کشتیهای روسی در خزر بود.[۶۰]برخی جراید فدیمی بندر انزلی [ویرایش]جراید مبارز گیلان و گیو انزلینشریه مبارز گیلان_ موسس و صاحب امتیاز : عبدالرسول سلطانی سال چهارم. شماره ۸۲ شعار: گر طبیعت نشود پرده دَر از مُشتی دزد، پرده‌شان پاره به امید خدا خواهم کرد.نشریه ورزشی گیو [۶۱]- موسس، صاحب امتیاز و مدیر: عزیز وکیل منفرد - ۲۶ تیرماه ۱۳۳۲ _ سال سوم شماره ۱۸ - تک شماره: ۵/۱ ریالعکسهای قدیمی و تاریخی از بندر انزلی [ویرایش]میدان پهلوی ۱۳۲۳ بندر انزلی ۱۲۵۲ هجری شمسی بندر انزلی گمرک انزلی و پل غازیان خیابان شاپور غازیان(طالقانی فعلی) تاکسی شهری بندر انزلی ۴ کودک در بلوار انزلی مسیر انزلی به طهران در عهد قاجار گمرک بندر انزلی اهالی انزلی در جشن تاسیس بلدیه گمرک انزلی عهد قاجار بازدید رئیس اداره معارف انزلی مدرسه فردوسی میدان انزلی اداره بندر با بیش از ۲۰۰ سال قدمتاماکن دیدنی و تاریخی بندر انزلی [ویرایش]ردیفنام مکاننوع مکانتوضیح۱مرداب انزلیطبیعیمرداب بین المللی انزلی، زیباترین و بزرگترین مرداب دنیا است. تالاب انزلی سواحلی پوشیده از نیزار و گل‌های دریایی رنگارنگ و نیلوفر دارد و قایقرانی و اسکی، شکار، ماهیگیری و گردش با قایق از تفریحات رایج در آن است. در زمستان‌ها هزاران پرنده دریایی بخصوص قوهای زیبا به این محل مهاجرت می‌کنند. به علت فراوانی گل‌های نیلوفر، مرداب به جزیره گل‌ها نیز معروف است. انواع ماهیان و گیاهان در مرداب وجود دارند[۶۲]۲ساحل انزلیطبیعیآنچه سواحل انزلی را از سواحل دیگر شهرهای حاشیه دریای خزر متمایز می‌سازد، عمومی بودن سواحل آن است که در دسترس همگان قرار دارد، در حالی که سایر سواحل دریای خزر مورد دخل و تصرف بخش خصوصی قرار گرفته و مسافران محترم باید از پشت دیوارهای بلند و ویلاهای اختصاصی به دریا بنگرند. در تابستان سال ۸۶ توسط سازمان منطقه آزاد انزلی طرح ساحلی شامل: نصب ۶۵ آلاچیق سنتی و بتنی، طرح شنای برداران و خواهران، زمین والیبال و فوتبال ساحلی، پارکینگ، سرویس بهداشتی، محل استقرار گروه امداد و نجات و سایر امکانات رفاهی برای گردشگران در حدود سه کیلومتر از نوار ساحلی منطقه ایجاد شده‌است.۳مناره انزلیتاریخیبرج ساعت انزلی واقع در محوطه پشتی بازار سپه (میدان انزلی) که قدمت آن به سال ۱۸۱۵ میلادی می‌رسد، ۲۸ متر ارتفاع دارد و به منزله فانوس دریایی بوده‌است که در ساحل انزلی و در دل دریا مشاهده می‌شود. این فانوس در سال ۱۲۳۰ تا ۱۲۳۴ هجری قمری در زمان حکومت ناصرالدین شاه توسط خسروخان گرجی حاکم وقت ساخته شده‌است و با روغن چراغ روشن میشده و برای راهنمایی دریانوردان به کار میرفته‌است. در سال ۱۳۰۷ شمسی پس از مرمت این برج، ساعتی چهار سو بر فراز آن استوار گردید که بعد از تعویض و تعمیر در سال ۱۳۶۹، تا به امروز به درستی کار می‌کند.۴موج شکن انزلیتاریخیموج شکن انزلی ۵۲۰ متر می‌باشد و کار ساختمان آن در سال ۱۲۹۳ شمسی کاملاً پایان پذیرفت.۵موج شکن غازیانتاریخیطول موج شکن غازیان ۷۵۰ متر بوده و کار ساختمان آن در سال ۱۲۹۳ شمسی کاملاً پایان پذیرفت.۶پل انزلیتاریخیاین پل بین بندر انزلی و میان پشته برپا شده‌است. ساختمان این پل به همراه پل غازیان توسط مهندسان سوئدی در سال ۱۳۱۴ آغاز شد و در سال ۱۳۱۶ به پایان رسید. این پل ۵۰/۱۲۷ متر درازا، ۱۰ متر پهنا و از سطح آب ۵/۶ متر ارتفاع دارد. هم‌چنین دارای سه دهانه ثابت و یک دهانه متحرک به طول ۲۵ متر برای عبور کشتی‌ها است. این پل نیز هم چون پل غازیان، از بتون آرمه و تیرآهن ساخته شده‌است.۷پل غازیانتاریخیپل غازیان به میان پشته به طول ۲۱۰ متر و عرض ۱۰ متر و ارتفاع ۸۵/۶ متر با ۵ دهانه که یک دهانه از آن به طول ۲۵ متر متحرک بوده‌است. هردو پل غازیان و انزلی ازبتون مسلح ساخته شده شروع ساختمان از اواخر تیرماه ۱۳۱۴ شمسی و پایان کار دراوایل تابستان ۱۳۱۶ شمسی یعنی مدت ۱۸ ماه بوده و در خرداد ماه ۱۳۱۷ مورد استفاده قرارگرفته و روز چهارشنبه هفتم آذر ماه ۱۳۱۸ شمسی به طور رسمی تحویل گردید. این دو پل وسیله کمپانی (سنتاب) آلمانی و شرکت‌های مختلف از جمله ((موتلا)) سوئدی ساخته شد و در نتیجه با احداث آن راه ارتباطی آذربایجان رشت - قزوین - تهران برقرارشد۸کاخ میان پشتهموزه تاریخیکاخ میان پشته در سال ۱۳۱۲ شمسی بر روی کاخ خوشتاریا ساخته شده و دارای ۱۱ اتاق و یک سالن پذیرایی و چهار سرویس حمام و دستشویی با نمای بسیار زیباست. این کاخ در حال حاضر موزه نظامی می‌باشد و انواع سلاحهای گرم و سرد از زمان صفویه تا کنون در معرض دید عموم است. موزه نظامی بندرانزلی در ساختمانی قرار گرفته که خود موزه‌ای از معماری و هنر است.۹بلوار بندر انزلیتاریخی-تفریحیقدمت این پارک ساحلی به سال ۱۳۰۷ باز می‌گردد. بلوار به وسعت ۳۵۰۰۰ متر مربع در کنار موج شکن و مشرف به دریا ساخته شده‌است و همراه با گلزار زیبایش پارکی دیدنی می‌باشد.۱۰آرامگاه آقا سید محمد نجفیزیارتیآیت الله سیّد محمد نجفی در سال ۱۲۵۷ شمسی در نجف اشرف (عراق) دیده به جهان گشود. ایشان از نوادگان امام حسین (ع) و از سلاسه پاک پیامبر اسلام هستند.۱۱بقعه بی‌بی حوریهزیارتیآرامگاه خواهر حضرت رضا(ع) و از دختران امام موسی کاظم (ع) می‌باشد. بنای آن جدید و مجلل می‌باشد دیوارها از سنگ مرمر، سقف بقعه طاق هشت ضلعی با کاشی‌های منقوش و بام آن گنبد مدور کاشی کاری شده‌است ضریح بزرگ فلزی مشبک و مطلا و شیشه‌بند، مرقد روی کرسی از سنگ مرمر عالی بنا شده‌است. بقعه دارای تاسیساتی از قبیل زائرسرا، مسجد با دو گلدسته بلند و زیبای کاشی کاری شده، سرایداری و پارکینگ می‌باشد[۶۳]۱۲گورستان لهستانی‌ها در بندر انزلیتاریخیدر این گورستان تعداد ۶۳۹ نفر از مهاجرین لهستانی که طی حمله سربازان نازی در سال ۱۹۴۱ از طریق بندر انزلی به ایران پناهنده شدند به خاک سپرده شده‌اند که این گورستان دومین گورستان بزرگ سربازان لهستانی در ایران است که اکثرا به علت بیماری و سختی راه جان سپرده‌اند و در شهرهای مختلف ایران به خاک سپرده شده‌اند. گورستان بندر انزلی بعد از تهران بزرگترین گورستان این افراد جنگ زده‌است که یادگاری هستند از اتفاقات تلخ جنگ جهانی دوم.[۶۴]۱۳حافظیه انزلیتاریخیمحل ترنم موزیک در سال ۱۳۱۱ شمسی به وسیله شهرداری و توسط مهندسی آلمانی ساخته شد و مساحت کلی این بنا ۷۶ متر مربع است. که مکانی بود برای هنرنمایی گروههای موسیقی، این بنا ۴ سال پیش از ساخت بنای جدید حافظیه ساخته شده‌است که با توجه به شهرت حافظیه در سال ۱۳۶۶ توسط شهردار وقت بندر انزلی این بنا که شباهت زیادی به آرامگاه حافظ شیرازی دارد از محل ترنم موزیک بندر انزلی به حافظیه انزلی تغییر نام پیدا کرد.[۶۵]۱۴مجتمع تفریحی طرح دریاتفریحیمناطق ویژه و مجهز طرح شنا مخصوص خواهران و برادران در خیابان پاسداران، ساحل قو و نیز جنب هتل سفیدکنار قرار دارد که مجهز به انواع خدمات رفاهی، نجات غریق، اسکله قایقرانی، مرکز خرید و غیره می‌باشند.[۶۶]۱۵پارک شهرتفریحیآلبوم تصاویر اماکن دیدنی بندر انزلی [ویرایش]غروب ساحل مرداب انزلی مرداب انزلی موج شکن آرامگاه سربازان لهستانی عکس هوایی از انزلی نمای بیرونی از بلوار انزلی ساحل قدیم انزلی تاسیسات ساحلی بندر انزلی پل قدیم غازیان مرداب انزلی برج کنترل ترافیک دریایی بلوار موج شکن تاسیسات ساحلی بلوار انزلیساختمان‌های قدیمی بندر انزلی [ویرایش]بندرانزلی سابقاً دارای چندین قلعه و باستیان نظامی و چند منار بوده‌است که متأسفانه به جز یک منار از بقیـه آثاری به جای نمانده‌است. ناگفته نماند که هم اکنون در انزلی ساختمان‌هایی با قدمت ۱۲۰ تا ۱۵۰ سال نیز به چشم می‌خورد.دیرینه ترین سازه‌ای که تا کنون پابرجاست فانوس دریایی (مناره) می‌باشد که در سال ۱۸۱۵ میلادی ساخته شد و در مرکز شهر قرار دارد.عمارت معتمدی (شهربانی سابق و فرماندهی نیروهای انتظامی فعلی) در بلوار فوقانی است که قدمتی همانند برج ساعت (مناره) دارد.محل ترنم موزیک که به حافظیه معروف است.ساختمان شهرداری بندر انزلی.کاخ میان پشته که از لحاظ معماری دارای اهمیت می‌باشد که البته بنای اصلی این کاخ قدمتی بسیار بیشتر از این بنای معماری دوران پهلوی دارد.سمت غرب ساختمان دادگستری، ساختمان فند چنان - جنوب غربی میدان، ساختمان داود زاده از جمله بناهائی است که بین سالهای ۱۳۰۴ - ۱۳۰۶ شمسی ساخته شده‌است.ساختمان چهارطبقه معروف به ساختمان حاجی علی عباس رمضانی در جنب میدان امام خمینی که در سال ۱۳۱۹ شمسی به مبلغ ۴۰۰۰۰ تومان از طرف دولت خریداری و محل استقرار دادگستری و ثبت و اسناد انزلی شد و اکنون جزء آثار حفاظت شده و در فهرست آثار میراث فرهنگی ثبت شده‌است.ساختمان داوود زاده با پنج طبقه و با نمای آجر که امروزه به عنوان مهمان‌پذیر و در میدان امام خمینی به نام هتل گلسنگ معروف است. سه – ساختمان دوطبقه‌ای که در جنب شیلات انزلی قرارگرفته و دارای کنده کاری سیمان است (این ساختمان‌ها امروزه تخریب شده‌است) و همچنین درست روبروی همین ساختمان بنای دوطبقه‌ای با نمای زیبا وجود دارد که به گراندهتل معروف است که آن هم به دلیل بی توجهی مسولین در حال نابودیست.بنای تاریخی بانک ملی انزلی در میدان اصلی این شهر به رغم ثبت در فهرست آثار تاریخی و میراث فرهنگی کشور به دلیل بی توجهی مسئولان در معرض خطر تخریب قرار دارد. این بنای زیبای آجری به بناهای دوران پهلوی باز می‌گردد[۶۷][۶۸].انزلی دارای خانه های بسیار بزرگ و حیاط دار بود که به مجتمع تبدیل شده است.بنای شمس العماره بندر انزلی [ویرایش]در اواخر نیمه اول قرن سیزدهم ناصرالدین شاه فرمان ساخت قصری در مرکز شهر را می دهد که بعد ها این قصر به شمس العماره مشهور می شود. ساختمان شمس العماره از معروفترین و بلند ترین ساختمان های شهر در ایران و انزلی قدیم بوده است که در بلوار فوقانی کنونی در ۵طبقه ساخته شده بود. ناصرالدین شاه در سفرنامه باز گشت از اروپای خود می نویسد: ۴ ساعت به غروب مانده وارد انزلی میشویم . منزل ما در برجی است که به حکم ما ، وزیر خارجه در زمان حکومت خود در گیلان بنا نهاده است. بعد توسط میرزا محمد حسین به اتمام رسید و اندک کار باقی مانده آن توسط معتمد الملک به اتمام خواهد رسید. معتمد الملک مسئول نگهداری شهر و گماره والی گیلان یوده است و با توجه به زمان سفر ناصر الدین شاه به اروپا، سال ۱۲۴۹ شمسی، سال ساخت شمس العماره بوده است. این تاریخ در کتاب ولایات دارالمرز ایران نوشته رابینو که تاریخ ساخت شمس العماره را ۱۲۸۸ هجری قمری بیان کرده تطابق نسبی دارد.[۶۹] این برج ۵ طبقه و تماما از سنگ و آحر بوده است و ایوان های ان از جنس چوب منقش بوده است. ساختمان نمای بسیار زیبای به دریا و جنگل های اطاف شهر داشته، به طوریکه ناصرالدین شاه در سفرنامه بازگشت از اروپا می نویسد:در هیچ کجای اروپا چنین منظره زیبایی را ندیده ام[۷۰][۷۱]ناصر الدین شاهنوشته‌ای بی‌جهت، جهت آزمایش: این طرح‌نما می‌آزماید نگاره و اندازه و شکل را. آیا آن که ما خوانیم ترا برای شایست‌تان را می‌گواهد یا خوانش‌ها را می‌نماید. نمایان کنم بر شمایان خواهان شدن نشدن و نا شدن و که این برگزیدگان ناگزیده از کدامین توان با ناتوانان پرتوان شمارش نموده آیا هم‌چنان خواستار ناشمردنی‌ها بوده و هستند. آیا نیستند و چرا؟ این نوشتار آزمایشی چرا و به چه علت از شمایان برمی‌شمارد و از کجا و به کدامین نوا بر‌می‌نگارد و بازنمی‌ایستاندتان؟ خواهشمندی ناشنودگان از پرمایگی نابیوسیدگان برتر نباد و مایه بی‌مایگی سراسر شایان بادا. باشد تا آزمون‌ها خوش و آزموده‌ها سرخوش از بوته ناخوشی‌ها سراسر سر بدر آورده با باد همراه روند.پس از ناصرالدین شاه این ساختمان یکبار در سال ۱۲۸۶ شمسی به همت مردم شهر باز سازی میشود. اما در نهایت قسمت های گچ بری شده و لوازم داخل آن توسط موسیو هانسیس مسئول مالیه گیلان در اواخر دهه ۱۲۹۰ از کاخ به بیرون برده و از کشور خارچ می گردد. [۷۲]. این بنا پس ار احداث ساختمان شهرداری در سال ۱۳۰۶ به طور کامل منهدم و در سال ۱۳۱۱ به جای آن حوضی به مساحت ۲۱۴ متر مربع ساخته شد. [۷۳][۷۴]بنای پر شکوه شمس العماره بندر انزلیکاخ پر شکوه خوشتاریا [ویرایش]کاخ باشکوه خوشتاریا یکی از با شکوه ترین بناها در زمان خود مختص به تاجر روس که از اولین کسانی بود که صنعت برق را وارد ایران کرد. روایت است در دورانی که خبری از روشنایی برق نبود در شب‌های مه آلود بندر انزلی این بنا با نور خود منظره‌ای زیبا را به وجود می‌آورد. بنای کاخ میان پشته که یکی از مشهور ترین بناها از معماری دوران پهلوی محسوب میگردد، سال ۱۳۰۸ شمسی بر خرابه های کاخ خوشتاریا آغاز و بین سالهای ۱۳۱۳ - ۱۳۱۴ شمسی پایان یافت. مساحت زیر بنای آن ۱۱۶۸ مترمربع میباشد. [۷۵] [۷۶]کاخ پرشکوه خوشتاریاعکس از بناهای تاریخی [ویرایش]مناره بندر انزلی بنای شهرداری بندر انزلی ۱۲۷۶ ساختمان بانک ملی بندر انزلی نمایی از ساختمان شهرداری از داخل بلوار انزلی هتل رستوران پنج طبقه گل سنگ (عمارت داوود زاده) ورودی سابق گورستان بندر انزلی اولین پل متحرک ایران ۱۳۲۳ حمام سنگی انزلی ۱۲۸۱ خورشیدیبرادرخوانده [ویرایش]چندی است که شهرهای مهم جهان در هر کشوری برادرخوانده و خواهر خوانده خود می‌شوند که این اتفاق خجسته بدلیل ظرفیت‌های مشترک اقتصادی، اجتماعی، طبیعی،... وحتی گاهی این ظرفیت‌ها تکمیل کننده شهر دیگر است. در شهرستان زیبای بندر انزلی نیز چندی است که طرح برادرخواندگی با شهرستان نهاوند در روز عید غدیرخم صورت پذیرفته‌است. نهاوند از شهرهای مصفای استان همدان و در جنوب غربی آن قرار دارد که از مناطق طبیعی زیبایی نظیر سرابهای متعدد بهره می‌برد.حمام‌های قدیمی بندر انزلی [ویرایش]حمام پنجشنبه:این بنا در کهنه بازار انزلی واقع شده و از ساخته‌های دوره ناصرالدین شاه به سال ۱۳۰۳ ه. ق است.حمام علی اف:این بنا در انتهای خیابان ابوذر (سپه) واقع شده و از آثار اواخر دوره قاجار به سال ۱۳۲۶ ه.ق است که توسط علی اف از بازرگانان انزلی- ساخته شده‌است. این بنا که به شیوه جدید و با دستگاه‌های دوش، وان و نمره‌های خصوصی ساخته شده بود در ابتدا متشکل از دو بخش مردانه و زنانه بود که بعدها بخش زنانه آن برچیده شد و در بخش مردانه نیز تغییراتی از جمله افزودن بر تعداد نمره‌های خصوصی آن صورت گرفت. بخش مردانه دارای فضای وسیع با خزینه‌های آب گرم و سرد است.حمام شاه:این بنا که مهم‌ترین حمام تاریخی شهرستان انزلی به شمار می رفته در اوایل دوره قاجار توسط امیر هدایت الله فومنی معروف به گیلانشاه (مقتول ۱۲۰۰ ه. ق) ساخته شده و به هنگام مسافرت و اقامت شاهان قاجار در انزلی مورد استفاده آنان قرار می‌گرفت. حمام شاه انزلی که به سبک دیگر حمام‌های قدیمی ساخته شده و دارای کاشی‌کاری زیبایی بوده در دوره اخیر ویران شده‌است.[۷۷]حمام سنگی:به سال ۱۲۸۱ خورشید، از شگفتی های حمام سنگی، نحوه گرم شدن و ماندگاری آب در خزینه آن بود. از تاریخچه این حمام اطلاعات کاملتری در دسترس نیست.[۷۸]حمام سنگی ۱۲۸۱ خورشیدیبازارهای بندر انزلی [ویرایش]بازار کاسپین:بازار کاسپین یکی از بزرگترین بازارها در بندر انزلی می‌باشد. این بازار از لحاظ موقعیت در یکی از بهترین مکان‌های شهر بنا شده‌است. نزدیکی این بازار به شهر و همچنین خیابان پاسداران این بازار را به یکی از هدف‌های مسافرین در روزهای تعطیل تبدیل نموده‌است. این بازار دارای پارکینگ اختصاصی نیز می‌باشد.[۷۹]بازار پردیس:این بازار محل فروش صنایع دستی – پوشاک و … می‌باشد. اکثر اجناس موجود در این بازار اجناس روسی می‌باشد. این بازار یکی از بازارهای شلوغ انزلی می‌باشد. فروش اجناس به روز با قیمت مناسب از دلایل شلوغی این بازار می‌باشد. این بازار واقع در خیابان مطهری ابتدای خیابان ورزش می‌باشد.بازار ساحلی (آسیای میانه):یکی از زیبا ترین جاذبه‌های گردشگری و توریستی شهر انزلی می‌باشد. این بازار در کنار ساحل زیبای بندر انزلی ساخته شده و دارای نمای واقعا زیبایی می‌باشد. این بازار یکی از پر رفت و آمد ترین بازارهای شهرستان انزلی می‌باشد. تنوع در قرفه‌های این بازار دست شما را برای خرید باز می‌گذارد. یکی از مزیت‌های این بازار وجود پارکینگ اختصاصی به طول ۲ کیلومتر می‌باشد.شنبه بازار:قدمت این بازار به بیش از ۷۰ سال پیش بازمی گردد. این بازار که در مرکز شهر انزلی قرار دارد و از گذشته‌های دور از روستاهای اطراف انزلی و سایر شهرهای از شهرهای دور و نزدیک گیلان، تولیدات خود را اعم از میوه و سبزی و صیفی تا حصیر و زنبیل و رب انار و زیتون و مرغ و خروس و دست بافته‌های زیبای پشمین را به این بازار می‌آوردند. این بازار در مرکز شهر انزلی در خیابان میرزاکوچک خان برپا می‌گردد.[۸۰]بازار گیلار:بازار گیلار واقع در غازیان می‌باشد و بیشتر کالاهای ارائه شده در این بازار از اجناس ترک و روس می‌باشد.بازار سپه:یکی دیگر از بازارهای انزلی بازار سپه می‌باشد که در میدان امام خمینی - خیابان ابوذر غفاری (خیابان سپه) قرار دارد.گورستان‌های بندر انزلی [ویرایش]گورستان لاله زار (اصلی):در سال ۱۳۰۴ شمسی زمینی که متعلق به چند نفر از اشخاص معروف شهرستان انزلی بود به همت یکی از تجار به نام و مشهور شهر بنام: حاج یوسف زمانی خریداری و وقف مردم گردید که تا به امروز نیز به عنوان گورستان اصلی بندر انزلی مورد استفاده قرار می‌گیرد.دروازه بزرگ جنوبی گورستان بندرانزلی سال شروع ساخت: ۱۳۰۴، سال اتمام ساخت: ۱۳۰۷ شمسی، طراح: اسدالله بیک اهل لنکران، اجرا: استاد حسن تهرانیدر سال ۱۳۶۶ زمان شهردار جوان باقر خوانساری این بنای ارزشمند به دلایل نه چندان قابل توجیه تخریب شد.قبرستان شهدای کولیور:این قبرستان در محله کولیور بندر انزلی می‌باشد.برخی از مشاهیر بندر انزلی [ویرایش]ابراهیم مرادی اولین کارگردان سینمای بلند ایران و از فعالین نهضت جنگل [۸۱]بابک افشار آهنگساز برجسته و بنام موسیقی ایران [۸۲]عزیز نبوی از بنیانگذاران رشته حسابداری در ایرانداریوش عبادالهی نویسنده برجسته ایران [۸۳]جلیل ضیاءپور پدر نقاشی مدرن ایران [۸۴]احمد عاشورپور از پایه‌گزاران موسیقی پاپ ایرانی و پدر معنوی موسیقی فولکلور گیلان[۸۵]دکتر محمدحسین جزیره‌ای چهره علمی و ماندگار در علوم و مهندسی کشاورزی ایران[۸۶]دکتر علی درویش‌زاده چهره ماندگار عرصهٔ علم زمین‌شناسی و عضو پیوسته فرهنگستان علوم[۸۷]ورزش انزلی [ویرایش]بندر انزلی با بیش از ۱۴۰۰۰ ورزشکار سازمان یافته با نسبت جمعیت شهری مقام اول کشور را از لحاظ تعداد ورزشکار به خود اختصاص داده‌است.[۸۸]رشته‌های ورزشی [ویرایش]باشگاه‌های ورزشی متعددی در انزلی در زمینه‌های فوتبال، بدنسازی، فوتسال، شنا، تکواندو، بسکتبال، نجات غریق، واترپولو، قایقرانی، بوکس، کاراته و... فعالیت می‌نمایند. ورزشکاران شهر انزلی در رشته‌های مختلف همواره در سطح اول کشور ایفای نقش می‌کنند، از جمله قهرمانان قایقرانی این شهر هرسال از مسابقات قایقرانی آسیایی همواره افتخارات متعدد و مدال‌های رنگارنگی را به ارمغان می‌آورند.[۸۹]کارتینگ فورمولا انزلی [ویرایش]پیست تفريحی كارتينگ فرمولا در فضایی به مساحت ۶۰۰۰ متر مربع در در ضلع غربی منطقه آزاد انزلی و در کنار خط ساحلی قرار دارد. این پیست برای زنان و مردان قابل استفاده میباشد و با توجه به وجود ماشین های کوچکتر برای افراد بالای ۱۱ سال نیز قابل استفاده است.[۹۰]باشگاههای ورزشی [ویرایش]در شهر انزلی باشگاه‌های ورزشی متعددی مشغول به فعالیت هستند که برخی از آن‌ها عبارتند از:ردیفنام باشگاهآدرس باشگاهپایگاه اینترنتی۱ملوان بندر انزلیخیابان شهید مطهری – جنب سینما گل سرخhttp://malavan.ir۲استقلال شهرداریشهرداری – میدان امام خمینی۳پیام مقاومتغازیان- سپاه پاسداران انقلاب اسلامی۴گمرکغازیان - میدان توحید اداره کل گمرک۵بنادر ودریا نوردیغازیان -اداره کل بنادر وکشتیرانی۶شیلاتغازیان-- اداره کل شیلات استان گیلان۷باشگاه گیوانزلی خیابان شهید مفتح باشگاه گیو۸ملوان نوینخیابان نوغان جنب مسجد۹باشگاه هلال احمرغازیان – میدان گاز۱۰ملوان سپید بندر انزلی۱۱باشگاه صیدگر بندر انزلیبندرانزلی-بلوار معلمhttp://seidgar-club.comمشاهیر ورزش بندر انزلی [ویرایش]برخی از مشاهیر برجسته ورزش بندر انزلی عبارتند از:پهلوان عزیز وکیل منفرد: اولین قهرمان دو مارتن ایران و موسس باشگاه ورزشی گیو بندر انزلی اولین باشگاه ورزشی گیلان و سومین باشگاه ورزشی ایران. [۹۱] [۹۲]سیروس قایقران: کاپیتان اسبق تیم ملی فوتبال ایران[۹۳] [۹۴]غفور جهانی: مهاجم اسبق تیم ملی ایران که فوتبال ایران را با گل خود راهی جام جهانی فوتبال کرد.[۹۵]حیدر شونجانی: قهرمان و رکورد دار شنای ایران[۹۶]حسین اغماض: قهرمان بوکس آسیا و جهان [۹۷]جاسم ویشگاهی: قهرمان جهان و کاپیتان تیم ملی کاراته ایران[۹۸]فرشید سلمان پور : قهرمان ورزشی کشور در ورزش های آبی دارنده سه رکورد ثبت شده در کتاب رکوردهای گینس [۹۹].یعقوب کوچکزاد : بنیانگذار ورزش ژیمناستیک درگیلان. [۱۰۰]و دیگر قهرمانان و مدال آوران ورزشکار این شهر ساحلی...سیروس قایقران مشت زنان انزلی چی تیم ملی در المپیک مونیخ غفور جهانی پهلوان عزیز وکیل منفرد انزلی چی های المپیک ۱۹۷۶ مونترال کانادا سلمان حسام قهرمان دو و میدانی ایران و آسیا یعقوب کوچکزادگالری تصاویر باشگاه‌های ورزشی بندر انزلی [ویرایش]ملوان بندر انزلی جلد مجله دنیای ورزش عزیز اسپندار و غفور جهانی تیم فوتبال باشگاه گیو ملوان نیروی دریایی انزلی انزلی قطب بوکس ایران[۱۰۱] روزهای طلایی بوکس انزلیمحلات بندر انزلی [ویرایش]میان پشتهکولیورنویرغازیانکوی واحدیآخر خطدهکده ساحلیپیل علی باغکوی بابککار آموزیشهرک الزهرابشمننیمه شعبانباغ زمانیجهانگانیچراغ برقشایلوروستاهای بندر انزلی [ویرایش]ردیفنام محلهنام بخشنام دهستانجمعیتفاصله تا انزلیپایگاه اینترنتی۱روستای کرکانمرکزیچهارفریضه۵۶۰ نفر۲۷ کیلومترhttp://karkan.ir۲روستای چای بیجارمرکزیچهارفریضه۸۶ نفر۲۴ کیلومتر۳روستای سیاوزانمرکزیچهارفریضه۲۱۰ نفر۲۳ کیلومتر۴روستای اشترکانمرکزیچهارفریضه۵۶ نفر۲۷ کیلومترhttp://kargan.ir۵روستای سیاه خاله سرمرکزیچهارفریضه۵۰۸ نفر۲۶ کیلومتر۶روستای شیلسرمرکزیچهارفریضه۳۵۴ نفر۲۵ کیلومتر۷روستای آبکنارمرکزیچهارفریضه۲۹۹۴ نفر۳۸ کیلومترhttp://abkenari.com۸روستای تربه برمرکزیچهارفریضه۳۲۹ نفر۳۷ کیلومتر۹روستای اشپلامرکزیچهارفریضه۲۰۰ نفر۳۴ کیلومتر۱۰روستای معافمرکزیچهارفریضه۲۱۹ نفر۳۳ کیلومتر۱۱روستای خمیرانمرکزیچهارفریضه۴۰۵ نفر۳۲ کیلومتر۱۲روستای کچلکمرکزیچهارفریضه۵۲۶ نفر۲۲ کیلومتر۱۳روستای کپورچالمرکزیچهارفریضه۱۸۴۸ نفر۲۰ کیلومتر۱۴روستای رود پشتمرکزیچهارفریضه۳۹۶ نفر۲۴ کیلومتر۱۵روستای علی آبادمرکزیچهارفریضه۸۹۶ نفر۱۹ کیلومتر۱۶روستای کوچک محلهمرکزیچهارفریضه۳۶۲ نفر۱۷ کیلومتر۱۷روستای سنگاچینمرکزیچهارفریضه۲۴۲۱ نفر۱۵ کیلومتر۱۸روستای بشمنمرکزیچهارفریضه۱۴۰۵ نفر۱ کیلومتر۱۹روستای لیجارگی حسن رودمرکزیلیجارگی حسن رود۳۲۱۰ نفرکیلومتر۲۰روستای جفرود پائینمرکزیلیجارگی حسن رود۷۶۰ نفرکیلومتر۲۱روستای گلشنمرکزیلیجارگی حسن رود۸۳۸ نفرکیلومتر۲۲روستای طالب آبادمرکزیلیجارگی حسن رود۲۰۲۵ نفرکیلومتر۲۳روستای تربه گودهمرکزیلیجارگی حسن رود۲۹۹ نفرکیلومتر۲۴روستای شانگهای پردهمرکزیلیجارگی حسن رود۲۳۰ نفرکیلومتر۲۵روستای حسن رودمرکزیلیجارگی حسن رود۱۲۶۶ نفرکیلومترهتل‌های بندر انزلی [ویرایش]جدول اطلاعات هتل‌های بندر انزلی عبارتند از:[۱۰۲]:ردیفنام هتلآدرستلفن۱سفیدکنار[۱۰۳]جاده انزلی به آستارا- کیلومتر ۵۴۲۸۳۰۰۱(۰۱۸۱+)۲آبشارجاده کنار گذر، ساحل قو۳بزرگخیابان پاسداران۴۲۲۳۰۰۱(۰۱۸۱+)۴گل سنگمیدان انزلی۴۲۴۳۹۱۰(۰۱۸۱+)۵سبلانخ پاسداران- روبروی هتل بزرگ۶مجتمع جهانگردی غرب انزلیکیلومتر ۷ جاده آستارا - بعد از سپیدکنار۵۲۲۲۷۰۲(۰۱۸۱+)۷جهانگردی نمونه[۱۰۴]کیلومتر ۵ جاده آستارا- جنب نمایشگاه بین المللی۵۲۲۲۵۱۱(۰۱۸۱+)۸نرگس زیبا کنارجاده رشت به انزلی-زیبا کنار۹ایرانمیدان انزلی-جنب ورودی اول پارک قدس ( بلوار انزلی )۴۲۴۸۰۰۶(۰۱۸۱+)۹سپیدکنار متینجاده انزلی به آستارا- کیلومتر ۵۵۲۲۱۸۲۰(۰۱۸۱+)۱۰همتمیدان انزلی۴۲۴۳۸۴۴(۰۱۸۱+)ادارات و سازمان‌های دولتی [ویرایش]شیلات بندر انزلیگمرکات بندر انزلیبنادر وکشتیرانی بندر انزلیهواشناسی استان گیلاناداره مخابرات بندر انزلیسازمان منطقه آزاد بندر انزلیدانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی [ویرایش]دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرانزلیپردیس بین‌المللی منطقه آزاد بندر انزلیآموزشکده دریایی شهید خدادادی بندر انزلیدانشگاه جامع علمی کاربردی بندر انزلیدانشگاه پیام نور واحد بندر انزلیموسسه آموزش عالی کوشیار بندر انزلیواحد بین‌المللی دانشگاه علوم پزشکی

قزویناز ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزادلحن این مقاله برای دانشنامهٔ ویکی‌پدیا نامناسب است.لطفا کلمات ستایش‌گونه و غیر ادبی و عبارات غیردانشنامه‌ای موجود در این مقاله را بزدایید.
برای راهنمایی بیشتر صفحهٔ راهنمایی برای نوشتن مقاله‌های بهتر را ببینید.شاید در بحث همین صفحه توضیحی دراین‌باره نوشته شده باشد.مختصات: شرقی′۰°۵۰ شمالی′۱۶°۳۶ (نقشه)قزوینقزوین°۵۰٫۰۰شرقی °۳۶٫۱۶شمالیاطلاعات کلیکشور ایراناستانقزوینشهرستانقزوینبخشمرکزینام(های) قدیمیارساس، ارسا سيا، راژيا،کشوين، قسوين،کاسپين ،شاد شاپور،باب الجنه[۱][۲]مردمجمعیت۴۶۴٫۳۲۳[۳]زبان‌ گفتاریفارسی[۴][۵]مذهبشیعه[۴]جغرافیای طبیعیمساحت۶۴۱ کیلومتر مربعارتفاع از سطح دریا۱۲۷۸ مترآب‌وهوامیانگین دمای سالانه۱۳ درجه سانتی‌گراد[۶]میانگین بارش سالانه۳۰۲ میلی‌متر[۷]اطلاعات شهریشهردارمسعود نصرتیره‌آوردپسته، فندوق، باقلوا، شیرینی،زغال‌اخته (درخت)، گیلاسپیش‌شماره تلفنی۲۸۱وبگاهشهرداری قزوینقزوین(به پارسی میانه: کاسپین ) یکی از پر جمعیت ترین شهرهای ایران و مرکز استان قزوین در کشور ایران است. این شهر مرکز شهرستان قزوین است. مساحت قزوین ۵۶۹۳ کیلومتر مربع می‌باشد.[۸] جمعیت این شهر برابر سرشماری سال ۱۳۹۰ مرکز آمار ایران برابر با ۴۶۴٫۳۲۳ نفر بوده‌است[۹] زبان رایج مردم قزوین زبان پارسی است.[۱۰]برخی از مردم این شهر به زبان‌های تاتی، مراغی، کردی، لری، ترکی و رمانلویی نیز سخن می‌گویند.[۱۱] همچنین قزوین به دلیل قرار گرفتن در گلوگاه ارتباطی استان‌های شمالی و باختری کشور، نزدیکی به تهران، دارا بودن چند شهر صنعتی و نیز برخورداری از چندین دانشگاه از جملهدانشگاه بین‌المللی امام خمینی،دانشگاه علوم پزشکی قزوین و دانشگاه آزاد قزوین ونیزتعدادی دانشگاه های خصوصی از موقعیت جغرافیایی خوبی برخوردار است.[۱۲]محتویات  [نهفتن] ۱ پیشینه نام قزوین۲ پیشینه تاریخی۲.۱ قزوین پیش از اسلام۲.۲ قزوین پس ازپیدایش اسلام۲.۳ قزوین در عصر صفوی۳ مراکز دیدنی قزوین۳.۱ جاذبه های تاریخی۳.۱.۱ باغ فرهنگی قزوین۳.۱.۲ عمارت ها۳.۱.۳ خانه های تاریخی۳.۱.۴ دروازه های شهر۳.۱.۵ گرمابه ها۳.۱.۶ آب انبار ها۳.۱.۷ بازارها و سرا ها۳.۱.۸ مدرسه ها۳.۱.۹ آرامگاه ها۳.۱.۱۰ کلیسا ها۳.۲ جاذبه های طبیعی۳.۲.۱ فضای سبز۳.۳ جاذبه های مذهبی۴ رویداد های فرهنگی قزوین۴.۱ قزوین پایتخت خوشنویسی ایران۴.۲ نهم شهریور - روز قزوین۴.۳ جشنواره ملی بازی و اسباب بازی۵ قزوین از زبان بزرگان۶ مشاهیر قزوین۷ جغرافیا۷.۱ زمین‌شناسی۷.۲ آب و هوا۷.۳ گستره شهری۷.۴ مناطق گردشگری۸ سیاست۸.۱ انجمن شهر قزوین۸.۲ شهرداری قزوین۸.۳ استانداری قزوین۹ مردم۹.۱ زبان۹.۲ جامه۱۰ خوراک‌ها۱۰.۱ خوراک های سنتی قزوین۱۰.۲ شیرینی های سنتی قزوین۱۰.۳ نان سنتی قزوین۱۱ آیین‌ها۱۲ فرهنگ و هنر۱۲.۱ فرهنگسراها۱۲.۲ کتابخانه‌ها۱۳ اقتصاد۱۴ آموزش۱۴.۱ دانشگاه‌ها۱۴.۲ سطح سواد۱۵ حمل و نقل۱۵.۱ سامانه حمل و نقل درون شهری۱۵.۱.۱ اتوبوسرانی۱۵.۱.۲ تاکسیرانی۱۵.۲ فرودگاه۱۵.۳ راه آهن۱۵.۴ پایانه مسافربری قزوین۱۶ رسانه ها۱۶.۱ صدا و سیمای مرکز قزوین۱۶.۱.۱ رادیو در قزوین۱۶.۱.۲ سیما در قزوین۱۶.۲ نشریه ها۱۷ مراکز تفریحی رفاهی۱۷.۱ سرگرمی۱۷.۱.۱ نمایشگاه بین المللی۱۷.۱.۲ سینما ها۱۷.۲ مراکز خرید۱۷.۲.۱ ورزشگاه ها۱۷.۳ ورزش های هوایی در قزوین۱۷.۳.۱ سایت پروازی آسمان آبی قزوین۱۸ شهرهای خواهرخوانده۱۹ جستارهای وابسته۲۰ منابع۲۱ پانویس۲۲ پیوند به بیرونپیشینه نام قزوین [ویرایش]نوشته های باستانی یونان قزوین را با نام "راژیا" معرفی می کند و پس از آن در نوشته های اروپایی این شهر با نام شهر باستانی "آرساس" و یا "آرساسیا" شناخته می شده است . [۱۳]اشکانیان قزوین را به نام موسس آن "اردپا" می خواندند. و ساسانیان نام این شهر را "کشوین" (یعنی سرزمینی که نباید از آن غافل شد) نهاده بودند. در برخی متون نام این شهر "قسوین" (یعنی شهری که مردمی پر صلابت و استوار دارد) ذکر شده است . به هر روی مورخان و باستان شناسان عصر حاضر قزوین را عربی شده "کاسپین" می دانند. و بر این باورند که قوم کاسپی‌ها که در سواحل دریای خزر می زیستند به مرور کوچ کردند و شهر قزوین را بنا نهادند. [۱۴] و به همین دلیل است که در متون کهن عثمانی و عربی نام دریای خزر "بحرالقزوین" ذکر شده است.پیشینه تاریخی [ویرایش]این شهر باستانی در زمان شاه تهماسب صفوی پایتخت ایران بوده‌است. نخستین خیابان ایران (خیابان سپه) در قزوین ساخته شد.[۱۵] آب انبار سردار بزرگ‌ترین آب انبار تک گنبدی جهان در قزوین می‌باشد.[۱۶]قزوین پیش از اسلام [ویرایش]در منطقه قزوین صدها تپه باستانی شناسایی شده‌است و تنها تپه سگزآباد نشانگر شهرمندی ۹۰۰۰ ساله یکجانشینی در این دشت برومند است.کلیسای کانتور قزوینبنای شهر قزوین را به شاپور ذوالاکتاف نسبت داده و می‌گوید آنجا را شاد شاپور نامید. امام ابوالقاسم عبدالکریم بن محمد رافعی در نسک التدوین فی اخباراهل الدانش به قزوین و زکریای بن محمد محمود ممکونی در آثارالبلاد و یاقوت حموی درمعجم البدان بهگفته ازاین فقیه و شاهزاده فرهاد میرزا معتمدالدوله در نسک هدایه السبیل و کفایه الدلیل باستناد شهرت قزوین را از بناهای شاپور ذوالاکتاف نگاشته‌اند ولی ولی احمد بن ابی عبدالله برقی در نسک النبیان و خواجه حمدالله مستوفی درتاریخ گزیده و محمد حسنخان اعتماد السلطنه در نسک مرآت البدان و امین احمد رازی در هفت ا. قلیم به گفته از البنیان واستاد و بارزایش خاور شناس نامی روس در نسک جغرافیای تاریخی ایران بنای شهر قزوین را بشاپور اول منسوب داشته‌اند. شمس الدین سامی بیک در قاموس الاعلام ترکی در این باره تردید کرده و نوشته‌است که از ایرانیان شاپور ذوالاکتاف با یکی از بهرام‌ها شهر قزوین را بنیاد نموده‌اند. سرچشمه اصلی این دو قول یکی اخبار البدان ابن فقیه و دیگری البنیان احمد بن ابی عبدالله برقعی است که نویسندگان پیشین نیز عموماً با این دو ماخذ استناد داشته‌اند. البته نمی‌توان در این باره دید قطعی داد ولیکن با بررسی اوضاع دوران فرمانروائی این دو پادشاه میمیانیم زمان شاپور ذوالاکتاف که بواسطه صغر سن نمی‌توانست در کارهای کشور کارآمد باشد سراسر مملکت دستخوش کشتار و تاراج طوایف درونی و بیرونی بودبنابراین باره‌است بانی قزوین را بنا به نگارش ابن دانشور شاپور ذوالاکتاف بدانیم اما این که ابن دانشورآوردهاست شاپور ذوالاکتاف شهر قزوین را بنا کرده و آن را شاد شاپور نامید. دیگران نیز در این زمینه شرحی نگاشته‌اند از جمله حمدالله مستوفی در دیرینه گزیده به گفته از نسک البنیانقدری بتفصیل پرداخته‌اند و نوشته‌است شهر قزوین را شاپور بن اردشیر بابکان ساخته و آنرا شادشاپور نام کرد همانا آن شهری که در میان قزوین ساخته‌اند چنانچه رودخانه چند بر جنوبی آن روانست و رودخانه ابهر بر شمالی آن و از آنجا اطلال بار و پدیدارست.محمد حسنخان اعتماد السلطنه نیز در نسک مرآت البلدان به گفته از نسک البنیان این موضوع را تا اندازه‌ای روشن تر به کلک آورده و می‌گوید قزوین را شاپور بن اردشیر بابکان ساخت و شاد شاپور نام نهاد و همانا آن شهری بود که میان رودخانه‌های خررود و ابهر رود می‌ساخته‌اند و آنجا اطلال بار و پدیدار است و مردم آنجا در دیه نرجه که به اردشیر بابکان منسوب است مسکونند و مشهور است در نسک گردآوری رافعی مسطور که حصار شهرستان قزوین اکنون جایی است در میان شهر شاپور ذوالاکتاف ساسانی ساخته‌است.قزوین پس ازپیدایش اسلام [ویرایش]قزوین به دنبال گشایش آن در سال ۲۱ هجری به نام مرز و ثغر مسلمین شناخته شد و مسلمانان برای جهاد با کفار دیلم به سوی آن رهسپار گشتند. روایات فراوانی که دربزرگی قزوین بازگویی شده و کارکرد زمامداران حکومت اسلامی در پشتیبانی از نگاهبانان قزوین ارج والای آن را می‌نماید.اعزام چهار هزار تن از مسلمانان به فرماندهی ربیع بن خثیم در سال ۳۶ هجری وپیش از جنگ صفین به قزوین به دست حضرت علی بن ابی‌طالب (ع) نمونه‌ای از این توجه‌است. بدیهی است که شهر کهن قزوین که به استواری محدود بوده و گنجایش گسیل سترگ کوچندگان و مجاهدان را نداشته و لزوم گسترش آن برای کشش بیشتر مسلمین اعزامی به قزوین احساس می‌شده‌است.سعید بن العاص بن امیه که از طرف عثمان والی کوفه بوده برای جنگ با دیلمیان به قزوین می‌آید و آن را شهری استوار و آباد می‌کند قطعا این عمران اولیه قبل از سال ۳۵ هجری که سال قتل عثمان است صورت گرفته‌است.خانه سازی در بیرون از قلعه کهن شهر ظاهراً نخستین بار بدست محمد بن سنان عجلی و در سال ۹۰ هجری انجام شده و دیگران نیز به تقلید از او در بیرون از شهر به خانه سازی پرداخته‌اند و شهر را گسترش بخشیده‌اند. پیش از سال ۱۶۹ هجری در سالهای خلافت مهدی عباسی و زمانی که فرزندش موسی الهادی ولیعهد بوده و شهرک به نامهای مدینه موسی و مبارکیه در کنار قزوین ساخته شد و همین دستور به گسترش شهر کمک شایانی کرد.قزوین در عصر صفوی [ویرایش]شاه تهماسب اول ، قزوین را به عنوان پایتخت برگزید.شاه تهماسب صفوی به سال ۹۵۳ ه.ق به علت نزدیکی تبریز به مرز های عثمانی و آسیب پذیر بودن این شهر و نیز دور بودن از خراسان و هجوم مداوم ازبکان به این شهر پایتخت را به قزوین انتقال داد. که این پایتختی تا سال ۱۰۰۶ ه.ق ( به مدت نیم قرن ) ادامه داشت .[۱۷]عمارت چهل ستون قزوین محل استقرار دولت در زمان شاه طهماسب[۱۸] و شاه اسماعیل دومصفویتحولات شهر قزوین پس از پایتختیشاه تهماسب پس از انتقال پایتخت به قزوین دستور ساخت باغ بزرگی را در مرکز شهر قزوین داد . که عبدی بیگ شیرازی مراحل ساخت این باغ را در مقدمه روضةالصفات اینگونه توصیف می کند .خسرو والاگهر دین پناهخطه قزوین چو شدش تختگاهرونق این خطه به حسب مرادگشت به یمین قدم شه زیادخاست نوای فرح از خانه هایافت عمارت همه ویرانه هاابر کرم خاست ز هر سوی اوآب فزون گشت به هر جوی اوکشت وی از خاک برآورد سرخشتش از افلاک بر آورد سرشاه در آن خطه همچون بهشتساخت عمارات بهشتی سرشتهر که نشان جست ز تاریخ آنداد به گلزار بهشتش نشانلازم به توضیح است که عبارت ( گلزار بهشتش )به حساب ابجد عدد ۹۶۷ را نشان می دهد که این عدد تاریخ اتمام ساخت باغ ها و عمارت ها بوده است .[۱۹]با آغاز دوره صفوي و استقرار آنها در مرزهاي كهن با مركزيت نواحي شمال و غرب ايران و اعلام حكومت شيعي، باب جديدي را براي گسترش همه جانبه شهر قزوين فراهم آورد كه آثار مكتوب مورخان وسياحان و يادمان هاي تاريخي _فرهنگي، نمايانگر اين گسترش است.تغييرات سياسي و جابه جايي پايتخت از قزوين به اصفهان كه با تحولات در جنوب ايران با حضور دولت هاي اروپايي همراه بود، نتوانست اهميت كليدي منطقه قزوين را در پيوند غرب به شرق ايران با دولت هاي همسايه در مرزهاي شمال و غرب ايران كمرنگ كند.تحولات كالبدي - فضايي شهر قزوين به هنگام پايتختييكي از دوران هاي طلايي تاريخ قزوين، انتخاب اين شهر به عنوان پايتخت حاكميت شيعي صفوي است. با استقرار دولت شيعي صفوي در قرن دهم هجري، عصر جديدي در تاريخ ايران آغاز شد و از اين زمان قزوين به محل تجمع دولتمردان، علما و انديشمندان و صاحبان حرفه و فن و هنر تبديل شد. حكومت صفوي با تكيه بر مفاهيم عرفاني از سويي و تعابير و تفسير شريعت از نظرگاه مذهب شيعه از ديگر سو، موفق شد تا پايگاه اجتماعي بسيارگسترده اي در خطه اي بس وسيع به دست آورد.[۲۰]مراکز دیدنی قزوین [ویرایش]جاذبه های تاریخی [ویرایش]باغ فرهنگی قزوین [ویرایش]مجموعه دولتخانه صفوی در مرکز شهر قزوین با مساحتی بالغ بر ۶ هکتار واقع شده است، دولتخانه صفوی و یا باغ فرهنگی قزوین از ساختمان عالی‌قاپو در شمال خیابان سپه آغاز شده و در انتها به محوطه عمارت چهلستون اتصال می‌یابد و در طول مسیر خود با گذشتن از چندین حیاط و محوطه باز، امکان بازدید از آثار و بقایای به‌جا مانده از دوره‌های مختلف (صفوی، افشاریه، زندیه و قاجاریه) همانند سردر عالی‌قاپو، باغ حیاط عالی‌قاپو، عمارت شهربانی، شترخان، گراند هتل قزوین، سینما گراندهتل ، پیغمبریه ، کاخ چهل‌ستون قزوین و موزه قزوین را فراهم می کند .[۲۱] هم اکنون این مجموعه در حال بازسازی بر اساس شواهد تاریخی و باغستان های سنتی قزوین است .نقشه باغستان زمان شاه تهماسب (معروف به باغ سعادت )از روی ابیات شاعر برجسته همان عصر عبدی بیگ شیرازی تبیین شده است .عرصه این روضه ی عشرت مدارتخته ی نردیست به نقش و نگارگشته دو سطح متقاطع دو چارچار خیابان ز دو سطح آشکارفاصله ی نظم خیابان درودیده ی عقل آمده حیران دروشکل خیابان ز یمین و یسارحاشیه اش گشته بنقش و نگارجوی ز هر سو شده زنجیره اشدیده ادراک شده خیره اشپهلوی هم عرعرو بید و چنارسایه فکن بر گل نازک عذاراز در این روضه جنه نشانتا بسر حوض خیابان کشانراست رهی از پی کسب کمالآمده از قبله بحد شمالتا بسر حوض خطی مستقیمکرده بعرضش خط دیگر دو نیمگشته خیابان دگر زان عیانازحد مغرب سوی مشرق کشاندر وسط باغ به وضعی سعیدگشته یکی سطح مربع پدیدقایمه تاک سر افراختهسایه به هر کنج وی انداختهعمارت چهلستون قزوین،موزه خوشنوسی؛ تنها کاخ باقی مانده از دوره شاه تهماسب سر درب عالی قاپو؛ ورودیه عمارت های زمان صفوی در قزوین عمارت شهربانی؛ مربوط به دوره قاجار مدرسه امید؛ اولین مدرسه آموزش نوین در قزوینعمارت ها [ویرایش]قزوین به علت پایتختی در دوره صفویه و نیز حضور شاهزادگان و امیران در دوره های مختلف تاریخی دارای عمارت ها و کاخ های متعددی است. معروف ترین عمارت موجود در قزوین کاخ چهلستونمی باشد که تنها کاخ بر جای مانده از کاخ های موجود زمان صفوی می باشد؛این کاخ در اصل اروشی خانه و محل پذیرایی از میهمانان پادشاه بوده است. [۲۲] از دیگر عمارت های موجود در قزوین باید به عمارت شهرداری اولین شهرداری ایران به سال ۱۳۰۶ اشاره کرد که توسط روس ها ساخته شده است .[۲۳] عمارت باغ سپهدار[۲۴] ، موزه کشاورزی کنونی [۲۵] ، عمارت سردار مفخم [۲۶]یا خانه فرهنگ امیر کبیر ، عمارت شهربانی و میمون‌قلعه که از کاخ های سلطنتی آل بویه است را می توان از شاخص ترین کاخ ها و عمارات موجود در قزوین دانست.عمارت سردار مفخم؛ خانه فرهنگ امیر کبیر عمارت باغ سپهدار ؛ موزه کشاورزی عمارت شهربانیخانه های تاریخی [ویرایش]خانه و حسینیه امینی‌هاخانه بهروزیخانه سید حسین بهشتیخانه سید محمود بهشتیدروازه های شهر [ویرایش]دروازه تهران قدیمدروازه درب کوشکگرمابه ها [ویرایش]حمام قجر، موزه مردم شناسی قزوینگرمابه هاي بسياري در قزوین موجود است که از میان آن ها می توان حمام رضوي ،حمام قجر ،حمام دودر ،حمام سيديان ،حمام ميرزا كريم،حمام حاجی محمد رحیم( صفا )،حمام بلور ،حمام راه ري ،حمام داروغه ،حمام آخوند قزوین ،حمام پير آسا،حمام بايندر كوچه ،حمام قوشه،حمام سعديه،حمام حاج بيگلر و … را نام برد که همگی آن ها با معماري و تزيينات متفاوت و ارزشمند از نقاط ديدني شهر قزوين محسوب مي شوند .[۲۷]آب انبار ها [ویرایش]قزوين را بايد به يك اعتبار،شهر آب انبارها بدانيم . ساخت و وقف بيش از يكصد بناي ويژه و پر هزينه براي انباشت و ذخيره آب در شهري كه از دير باز به كم آبي شهره بوده – افزون بر هزاران واحد آب انبار خانگي – نشان از همت بلند مردم نيكو كار قزوين دارد . زمان آبگيري آنها – كه معمولا در چله زمستان صورت مي گرفت – علاوه بر رعايت بهداشت در حد ممكن ، بهره برداران را از مصرف يخ در تابستان بي نياز مي كرد.[۲۸] آب انبار های بسیاری در قزوین موجود است که از میان آن ها می توان به آب انبار حکیم،آب انبار زنانه بازار،آب انبار سردار کوچک،آب انبار سردار بزرگ،آب انبار حاج کاظم ،آب انبار مسجد جامع (خیابان)،آب انبار ملاوردی خان ، آب انبار آقا ، آب انبار حکیم ، آب انبار شیشه گر ، آب انبار پنجه علی ، آب انبار حاج کریم ، آب انبار حاجی بابا ، آب انبار زرگره کوچه و ... اشاره کرد.بازارها و سرا ها [ویرایش]کاروان‌سرای سعدالسلطنه با مساحت ۲۶ هزار متر مربع از کامل ترین و وسیع ترین سرا های سنتی ایران محسوب می شود. این بنای تاریخی در مجموعه بازار تاریخی قزوین قرار گرفته است و در دوره ناصر الدین شاه قاجار و به دستور باقر خان سعدالسلطنه ( سعدیه ) بنا شده است . در کتیبه این بنا ذکر شده "خدایگان کرم سعدالسلطنه عادل، بنا نهاد به قزوین سرای سعدیه " . این کاروان سرا به صورت چهار ضلعی ساخته شده و چهار ایوان در چهار ضلع حیاط دار آن که طاق نمای ایوان ها دارای آجرکاری و سقف داخلی ایوان ها دارای تزیین و مقرنس کاری است. این کاروان سرا یاد آور رونق نسبی تجارت بخش خصوصی ایران در عهد قاجاریه با اروپا از طریق روسیه می باشد؛ و با توجه به وسعت این کاروانسرا یکی از مهم ترین مراکز تجاری در زمان قاجار و محل تبادل کالا های تجار در داخل کشور بوده است . ورودی اصلی کاروانسرای سعدالسلطنه در خیابان امام خمینی(ره) قزوین دارای هشتی زیبایی در ورودی بنا بوده،که خیابان را به حیاط اصلی مجموعه متصل می کند . این مجموعه ارزشمند در ردیف ۳۸ بنا های منتخب میراث فرهنگی کشور جای گرفته است. مهم ترین و با ارزش ترین بخش های این کاروانسرا عبارتند از : سرای نگارالسلطنه،سرای سعدیه، چهارسوق بزرگ و کوچک ، حیاط قهرمانی ،راسته وزیر ، سرای بهشتی و شتر خان . متن اصلی مقاله از هفته نامه هتلداری و صنایع وابسته اخذ شده است.[۲۹]چهارسوق کوچک سرای قیصریه سرای وزیرکاروانسرای محمدآبادبازار قزوینمدرسه ها [ویرایش]مسجد و مدرسه صالحیهمسجد و مدرسه شیخ الاسلاممدرسه التفاتیهمدرسه امیدآرامگاه ها [ویرایش]آرامگاه حمدالله مستوفیآرامگاه شهید ثالثبرج باراجینمقبره سلطان ویسکلیسا ها [ویرایش]کلیسای کانتورکلیسای رفیعجاذبه های طبیعی [ویرایش]دریاچه اوانایوان سنگی نیاقچشمه های آبگرمقله هاغار هافضای سبز [ویرایش]به گواهی عبدی بیگ شیرازی و همچنین واعظ قزوینی ، شهر قزوین از باغستان های سرسبزی تشکیل شده بود که گرداگرد شهر را فرا می گرفت ؛ درختان انگور ، پسته و بادام که صفا و طراوتشان شهر را پر کرده و سایه سار دلکششان موجب آسودگی مردم شده بود.ولی متاسفانه با توسعه ناموزون شهری لطمه جبران ناپذیری به فضای سبز تاریخی قزوین زده شد؛ با این وجود باز هم می توان آثار خرمی و سرسبزی را در باغستان های ۱۴۰۰ ساله پیرامون شهر مشاهده کرد. از جمله باغستان های سنتی قزوین که امروزه تبدیل به پارک و بوستان شده است . باغ تاریخی حکم آباد ( پارک ملت ) است. سبزیکار آقا جمالی و یا حکم آباد از تفرجگاه های سنتی مردم قزوین است. از دیگر باغستان های برجای مانده می توان به باغ تاریخی مصلای قزوین اشاره کرد که در بیرون شهر بوده و هر ساله در مراسم سنتی پنجاه بدر میزبان اهالی قزوین است. بوستان دهخدا نیز در باغستان سنتی " ماریان " ساخته شده است .[۳۰]ضمنا سرانه فضای سبز در قزوین ۱۱٫۱۴ متر به ازای هر نفر است.[[پرونده:|1000px|alt=|فضای سبز قزوین در سراسرنمای بوستان ملی باراجین]]فضای سبز قزوین در سراسرنمای بوستان ملی باراجین[نمایش]ن • ب • وباغ‌ها و بوستان‌های قزوینجاذبه های مذهبی [ویرایش]پیغمبریه آرامگاه چهار تن از پیامبران خداامامزاده شاهزاده حسین فرزند امام رضا (ع)شهر قزوین از دیرباز میزبان قدوم پاک امامزادگان بسیاری بوده است ، که مزارشان امروزه زیارتگاه شیعیان است . گفته شده که امامزاده شاهزاده حسين(ع) فرزند دو ساله امام رضا(ع)بود که در سفر ایشان از مرو حين عبور از قزوین، در این شهر درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد. در زمان صفوی زینب بیگم دختر شاه تهماسب صفوی بنای باشکوهی برای شاهزاده حسین ساخت که تا امروز پا بر جاست.[۳۱] سلسله صفوی علاوه بر ساخت بنا بر مزار قدیمی شاهزاده حسین ، مزار آمنه خاتون، حلیمه خاتون و نیز بقعه پیغمبریه معروف به چهار انبیاء، مزار چهار تن از پیامبران به نام های سلام ، سلوم ، سلوهی و القیا را ساخت که تا به امروز نیز زیارتگاه عموم مردم است . از دیگر امام زاده های قزوین می توان به امامزاده اباذر،امامزاده اسماعیل،امامزاده علی قزوین ، امامزاده سلطان سید محمد و امامزاده باراچین اشاره کرد .[۳۲]نمایی از رواق بیرونی مسجد النبی قزویننمایی از سردرب ورودی مسجد جامع قزویندر گوشه گوشه قزوین مساجد تاریخی بسیاری وجود دارد که حاکی از باور های مذهبی مردم این خطه و نیز ذوق هنری آن ها می باشد. به طور مثال مسجد جامع قزوین که بر روی بقایای آتشکده بنا شده است یکی از زیبا ترین مساجد موجود می باشد که با دارا بودن طاق هارونی ، ایوان سلجوقی و معماری صفوی گنجینه ای با ارزش از معماری اعصار مختلف را به نمایش می گذارد. از دیگر مساجد تاریخی قزوین می توان به مسجد النبی ، مسجد حیدریه ، مسجد پنجه علی ، سنجیده مسجد ، مسجد سوخته چنار( كه آرامگاه داودبن سلیمان غازی از یاران امام رضا (ع) را در خود جای داده است)، مسجد آقامیرعبدالصمد، مسجد آقا معصوم، مسجد شهید( كه محراب شبستان زیرین آن محل ضربت خوردن شهید ثالث است)، مسجد خواجه شهدا، مسجد سبز، مسجد محمدیه ، مسجدلله (لعل)، مسجد راه چمن، مسجد احمدیه، مسجد مقبره اشاره کرد . [۳۳]رویداد های فرهنگی قزوین [ویرایش]قزوین پایتخت خوشنویسی ایران [ویرایش]دوسالانه خوشنویسی، کاروانسرای سعدالسلطنهموزه دائمی خوشنویسی، کاخ چهل ستون قزوینقزوین از دیرباز مهد پرورش بزرگان خوشنویسی کشور بوده‌است. اساتیدی همچون میرعماد حسنی (استاد بزرگ خط نستعلیق)، میرزا محمد حسین عماد الکتاب قزوینی،میرزا محمد علی خیارجی قزوینی (اولین خوشنویسی که بسم الله را به صورت مرغ طغرا ترسیم کرد)، عبدالمجید طالقانی و ملک محمد قزوینی. از دیگر خوشنویسان به نام قزوین می‌توان به گوهرشاد حسنی سیفی، میرابراهیم قزوینی، میرمحمد امین حسنی سیفی قزوینی و یحیی قزوینی اشاره کرد.[۳۴]به این سبب شهر قزوین از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و شوای عالی فرهنگ به عنوان «پایتخت خوشنویسی ایران» لقب داده شده‌است. و به غیر از موزه دائمی خوشنویسی قزوین که در محل کاخ چهل‌ستون قزوین برقرار است، هر ساله رویدادهای بزرگ خوشنویسی مانند: برگزاری دوسالانه خوشنویسی ایران (با حضور اساتیدی از سراسر جهان)، برگزای جشنواره خوشنویسی آیات قرآنی، جشنواره خوشنویسی غدیر و... در این شهر به وقوع می‌پیوندد.[۳۵]نهم شهریور - روز قزوین [ویرایش]المان روز قزویننوشتار اصلی: روز قزوین۹ شهریور ماه سالروز انتخاب قزوین به عنوان پایتخت از سوی شاه تهماسب صفوی است. با تصویب شورای شهر قزوین این روز از تقویم با عنوانروز قزوین انتخاب شده‌است. و همایش قزوین با حضور سفیرانی که در زمان صفوی در این شهر حضور داشتند برگزار می‌شود. در این روز بازدید ازموزهها و اماکن سیاحتی رایگان بوده و نیز تورهای رایگان برای بازدید و گشت گزار در شهر از طرف شهرداری برگزار می‌شود. نمایشگاهخوشنویسی، جشنواره موسیقی، نمایشهای محلی، سینمای تابستانه و نمایشگاه صنایع دستی را می توان از شاخص ترین مراسم‌های روز قزوین برشمرد.[۳۶]جشنواره ملی بازی و اسباب بازی [ویرایش]جشنواره ملی بازی و اسباب بازی به همت سازمان فرهنگی ورزشی شهرداری قزوین و همه ساله همزمان با عید نوروز در قزوین برگزار می شود؛ در این جشنواره که با شعار کودکان دیروز ، امروز ، فردا کار خود را آغاز کرده است ، تولیدات اسباب بازی در گذشته و حال به نمایش گذاشته می شود . این جشنواره هر سال در محل کاروانسرای سعدالسلطنه برگزار می گردد؛ و هنرمندان عروسک ساز از سراسر کشور در آن شرکت می کنند. علاوه بر این بیش ۳۰۰ نوع اسباب بازی قدیمی توسط شهرداری قزوین جمع آوری شده که همزمان با جشنواره در موزه اسباب بازی واقع در همین مکان به نمایش گذاشته می شود . [۳۷] [۳۸] [۳۹]قزوین از زبان بزرگان [ویرایش]حضرت محمدقزوین باب من الابواب الجنه ( قزوین دری از در های بهشت است )عارف قزوینیعارف قزوینیز تاریخ قزوین، بسی داستانشنیدم من از دوره باستانبه دوران تهماسب شد پایتختازین رو بدین شهر رو کرد بختچو عباس شد پادشه، این دیارشد آبادی و رونقش بی شماردرین پایتخت از دیاران دوربسی داشتند از سفیران حضورفزون داشت این شهر جاه و جلالهمه چیز بودش به حد کمالناصر خسروباغستان بسیار داشت ؛بی دیوار و خار و هیچ مانعی از دخول در باغات و قزوین را شهری نیکو دیدم باروی حصین و کنگره بر آن نهاده و بازار های خوبعبدی بیگ شیرازیواعظ قزوینیمشاهیر قزوین [ویرایش]علامه علی اکبر دهخداعلامه محمد قزوینیخطه قزوین تا کنون مهد پرورش بزرگان علم و ادب و خوشنویسی بسیار بوده که با خلق آثار و اقدامات ارزشمند خود گام موثری در پیشبرد فرهنگ ایران داشته اند. بزرگانی همچون علامه علی‌اکبر دهخدا ،عارف قزوینی ،عبید زاکانی ،حمدالله مستوفی ،میرعماد حسنی قزوینی،نسیم شمال ،محمد قزوینی ،عمادالکتاب، عبدالمجید طالقانی ،شهید عباس بابایی،محمدعلی رجایی ،زکریای قزوینی ،غلامحسین لطفی ، منوچهر نوذری، قمرالملوک وزیری ،ابوالحسن اقبال‌آذر، جواد مجابی، محمد دبیرسیاقی، کامران فانی و بسیاری دیگر که با اقدامات خود فرهنگ ایران را تعالی بخشیدند . [۴۰][نمایش]ن • ب • ومشاهیر قزوینجغرافیا [ویرایش]زمین‌شناسی [ویرایش]آب و هوا [ویرایش]آب و هوای شهر قزوین بخاطر هم جواری با رشته کوه‌های البرز از ناحیه شمال در تابستان خنک و در زمستان سرد است. میزان بارش شهر قزوین سالانه ۳۰۲ میلی‌متر در سال است.[نهفتن]آب و هوای قزوینژانویهفوریهمارسآوریلمـــــهژوئـنژوئیـهاوتسپتامبراکتبـرنوامبردسامبرسـالگرم‌ترینC°۱۷۱۰۲۰۲۶۲۹۳۵۴۱۳۸۳۷۳۲۲۴۱۸۴۱میانگین گرم‌ترین‌هاC°۸۳۱۴۱۸۲۲۳۰۳۴۳۶۳۳۲۷۱۸۸۳۶میانگین سردترین‌هاC°-۳-۶۱۴۹۱۳۱۶۱۸۱۵۱۰۶-۲-۶سردترینC°-۸-۱۷-۶-۴۳۸۱۰۱۴۹۵۲-۱۰-۱۷بارشmm۳۷۳۷۴۰۳۱۱۵۳۱۲۱۹۲۳۳۲۲۳۲منبع: سایت ودربیس[۴۱] دسامبر ۲۰۰۸گستره شهری [ویرایش]قزوین دارای سه گستره‌است که گستره اول آن بخاطر دارا بودن بناها و آثار باستانی بیشتر از ارج ویژه‌ای برخوردار است[۴۲]، گستره دوم آن دارای جمعیت و پیشینه بیشتر نسبت به دوگستره دیگر است[۴۳] و گستره سوم که بارزترین ویژگی آن قرار گرفتن شهرک‌های تازه تاسیس مینودر و کوثر می‌باشد.[۴۴]مقاله اصلی: فهرست گستره دیدنی استان قزوینمناطق گردشگری [ویرایش]منطقه باراجینروستای رزجردمنطقه حفاظت شده الموتمنطقه حفاظت شده باشگلدریاچه اوانآبگرم یله گنبدسد طالقانروستای هیرسیاست [ویرایش]انجمن شهر قزوین [ویرایش]نوشتار اصلی: انجمن اسلامی شهر قزوین‎انجمن اسلامی شهر قزوین، انجمنی است ساخته از ۹ نماینده[۴۵] که بر طبق قانون شوراها مسئول اداره شهر قزوین است.[۴۶] مهم‌ترین وظایف شورا انتخاب شهردار به مدت چهار سال، نظارت بر عملکرد شهرداری و در صورت لزوم برکناری شهردار، تصویب طرح‌های لازم برای رفاه بیش‌تر شهروندان و نظارت بر اجرای آن‌ها، تصویب بودجه سالانه شهرداری، تصویب اساسنامه موسسات و شرکت‌های وابسته به شهرداری هستند.[۴۷]نخستین بلدیه یا شهرداری قزوین در اسفند سال ۱۲۸۵ تاسیس گردید. شهرداری قزوین مانند دیگر شهرداری‌های ایران سازمانی غیردولتی است. نخستین شهردار شهر قزوین میرزا حسین صالحی بوده است..[۴۸]شهرداری قزوین [ویرایش]اولین بلدیه یا شهرداری قزوین در سال ۱۲۸۵ تاسیس گردید. شهرداری قزوین مانند دیگر شهرداری‌های ایران سازمانی غیردولتی است و وظیفه آن اداره شهر قزوین می‌باشد.[۴۹]با انتخاب خواجه نوری به عنوان فرماندار قزوین در سال ۱۲۹۸ هجری شمسی، سید کاظم سرکشیک زاده به قزوین فرا خوانده می‌شود و کار سازمان دهی بلدیه قزوین به او واگذار می‌گردد، وی سازمان مرتبی را با شعبه‌هایی چند و تعیین بودجه مشخص برای بلدیه قزوین ایجاد می‌کند. از آنجا که بلدیه آن روز جز دریافت عوارض دروازه‌ها (نواقلی) محل درآمد دیگری نداشت فقط می‌توانست حقوق کارمندان خود را تامین کند و اقدامی در زمینه آبادانی و پاکیزگی شهر انجام نمی‌دادند.پس از به سلطنت رسیدن رضا شاه و برگزیده شدن بوذر جمهری به سمت کفالت شهرداری تهران وانجام فعالیتهای گسترده در سطح شهر تهران، شرایط بد شهر قزوین در آن زمان که با تهران فاصله اندکی داشت بیشتر به چشم می‌آید و از این رو روزنامه‌های محلی و شخصیت‌های موثر شهر و وکلای برای جلب توجه دستگاه حکومت و شخص رضا شاه به مشکلات شهر قزوین و ایجاد یک بلدیه فعال دست به یک رشته فعالیتهای چشم‌گیر می‌زنند که از آن‌ها می‌توان به فوق العاده (روزنامه) رعد در قزوین به تاریخ ۲ مهر ۱۳۰۶ خورشیدی اشاره نمود. این فوق العاده به مناسبت سفر رضا شاه به همراه ولیعهد به قزوین و عبور از آن شهر انتشار یافت و وظیفه آن نقل مشکلات مردم شهر قزوین بوده‌است.[۵۰]آخرین شهردار قزوین محمود کمالی بود که طی استعفاء وی هم اکنون مسعود نصرتی به جای او شهردار قزوین می‌باشد.[۵۱]استانداری قزوین [ویرایش]استانداری استان قزوین از سه حوزه معاونت برنامه ریزی اداری و مالی، امور عمرانی و امور سیاسی و امنیتی که در جهت کنترل، نظارت، هماهنگی و رفع اختلافات ارگانهای دولتی ایفای نقش می‌کنند، تشکیل شده‌است. همچنین استانداری به عنوان یک نهاد نظارتی سطح بالا وظیفه رسیدگی به شکایات و نیز پاسخگویی به مردم در زمینه تخلفات واحدهای ذیربط را برعهده دارد. این نهاد به عنوان نماینده وزارت کشور نقش بسیار مهمی در زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و امنیتی و به عنوان نماینده دولت نقش مهمی در زمینه اقتصادی و عمرانی را در استان بر عهده دارد. هم اکنون احمد عجم استاندار این استان است.[۵۲]مردم [ویرایش]زبان [ویرایش]زبان رایج مردم شهر قزوین فارسی با لهجه خاص قزوینی می‌باشد.[۴][۵][۵۳]. در سفرنامه ادوارد براون به نام "یک سال در میان ایرانیان"(۱۸۸۷-۱۸۸۸) زبان غالب مردم قزوین نیز فارسی ذکر شده‌است.[۵۴]مردم قدیمی قزوین در گفتگوهای محاوره با لهجه و گویش ویژه قزوینی سخن می‌گویند که مبنی بر گشایشه گرایی در انتهای الفاظ است و دربسیاری ازواژگان، گفتار بمانند نوشتار روی می‌گیرد. در واقع گویش مردم این شهر گونه‌ای از پارسی اصیل و باستانی ایران است و معمولاً بدون شکستن الفاظ. گویش اصلی مردم شهر قزوین فارسی با لهجه مخصوص قزوینی است اما گویش اصیل روستاهای قزوین (تاتی) و (الموتی) و به خاطر اقوام مهاجر ساکن روستاها، زبان ترکی و کردی نیز شنیده می‌شود.جامه [ویرایش]مردم قزوین در گذشته بر اساس موقعیت اجتماعی خود پوشش متفاوتی داشته‌اند اما امروزه زنان و مردان قزوینی دیگر به ندرت از پوشاک و لباس‌های رسمی و سنتی خود استفاده می‌کنند، لباس‌های رسمی قزوینیان در گذشته بدین شرح بوده‌است:مردانبرای متمایز بودن افراد اعیان از قشر کم در آمد، کلاه‌های متفاوتی بر سر می‌گذاشتند، پیراهن‌ها معمولاً به رنگ سفید و ساده و دکمه یقه آن بر شانه چپ بسته می‌شد و در میان سینه چپ، از شانه تا زیر سینه، چاکی داشت. پس از آن پیراهن‌هایی با یقه‌های بلند به نام یقه «قزاقی» متداول شد و سپس یقه «ملایی» جای آن را گرفت. دیگر تن پوش مردان قزوینی «ارخالق» نام داشت که ارخالق پیراهن جلو باز بسیار بلندی بود که تا انتهای پا می‌رسید و در ناحیه کمرتنگ و دامن آن بسیار گشاد بود و در دو پهلو، دو چاک بلند تا کمر داشت.همچنین شلوار قشر کم در آمد از جنس کرباس و به رنگ آبی یا مشکی بوده‌است که کمر آن‌ها با نخ‌های پنبه‌ای سفت می‌شده و بلند و گشاد بوده‌اند، ولی افراد ثروتمند از شلوارهای دکمه دار استفاده می‌کردند. پاپوش مردان قزوین گیوه‌های به نام جوراب و آجیده بوده‌است ولی افراد اعیان از گیوه‌های مرغوب و بهتری به نام ملکی استفاده می‌کردند.زنانزنان قزوینی زیر پیراهن خود شلیته می‌پوشیدند. به طوری که شلیته به اندازه یک وجب و یا حتی کمتر از دامن آن‌ها بیرون می‌آمد. جنس پارچه آن اغلب ململ، چیت و کرباس بود و به شکل‌ها و رنگ‌های گوناگونی ساخته می‌شد. جوانان اغلب روی شلیته‌های خود را با نخ‌های رنگی گلدوزی می‌کردند. شلیته گلدار جوانان دارای سجاف پهن بود. برخی دیگر از شلیته‌ها به جای سجاف لیفه داشت. شلیته لیفه دار از پارچه ضخیم و سنگین مانند مخمل، ترمه، تافنه ابریشمی و.. ساخته می‌شد. معمولاً قسمت پایین شلیته را با دست دوخته و آن را به حالت تزیینی در می‌آوردند که به آن دالبر و دندان موشی می‌گفتند.در حدود صد سال پیش در زنان اعیان از یل یا نیم تنه قزوینی استفاده می‌کردند که از پارچه ترمه با آستری از پارچه تافته کرم رنگ تهیه می‌شد. در قسمت جلوی آن، هجده دکمه فلزی پی در پی می‌دوختند. زنان در زیر شلیته‌های خود شلوارهای مشکی می‌پوشیدند، دمپای این شلوارها تنگ و بالای آن گشاد بود و آن‌ها را با بند تنبان می‌بستند.پاپوش زنان نیز بر اساس وضعیت مالی انواع مختلفی داشته‌است. اصولا اقشار کم در آمد از گیوه‌های ظریف استفاده می‌کردند و زنان اعیان نیز از کفش‌های چرمی مدل روز استفاده می‌کردند.[۵۵]خوراک‌ها [ویرایش]خوراک های سنتی قزوین [ویرایش]استان قزوین نیز مانند سایر استان های کشور دارای انواع غذاهای سنتی است که برخی از آنها در مناسبت های ویژه و تعداد بسیاری نیز به شکل عادی در طی سال تهیه می شود. برخی از انواع غذاهای سنتی قزوین عبارتند از:قیمه نثار، شیرین پلو و کوکوی شیرین ، آش دوغ ، آش دندان کشه ، یتیم چه، ماش پیازو ، اشکنه ، دیماج [۵۶] و کاله‌جوش نام برد.شیرینی های سنتی قزوین [ویرایش]نان چایی ؛ یکی از انواع شیرینی های سنتی قزوینمتداول ترین شیرینی های استان عبارتند از:باقلوای لوزی، نان برنجی، نان نخودی، نان قندی، باقلوای پیچ،نان بادامی، نان گردویی، پادرازی، نان نازک، نان چرخی، نان چایی، اتابکی،ولی عهدی، حاج کریمی،نان سنتی قزوین [ویرایش]در قزوین انواع اقسام نان پخت می شود که شهرت بسیاری دارد؛ در بین نان های قزوین ، نان لواش تنوری که به صورت گرد و بزرگ طبخ می شود دارای کیفیت و طعم مطبوعی می باشد که موجب شهرت آن شده است . قاق یکی دیگر از نان های سنتی قزوین است که خشک و شیرین بوده و با چای سِرو می شود .[۵۷] از دیگر نان های سنتی قزوین می توان به شیرمال و زنجبیلی اشاره کرد ، که کم شیرین بوده و همراه با عصرانه و چای خورده می شود .آیین‌ها [ویرایش]از آیین‌ها و جشن‌های ایرانی و رایج درگستره جشن نوروز، نوروز خوانی، چهارشنبه سوری، سیزده بدر، جشن انار، جشن فندق، جشن تیرگان، پنجاه بدر، کوسه گلین، چمچه خاتون و... را نام برد. همچنین بازی‌های «چوب جنگ»، «کشتی پهلو به پهلو» و «الک دولک» از بازی‌های مرسومگستره به شمار می‌روند. وبازی کله کله که یک بازی جایی در رودبار شهرستان می‌باشد ودر روز سیزده بدر بازی می‌کنندفرهنگ و هنر [ویرایش]از هنرهای سنتی و صنایع دستی این سرزمین می‌توان در ابتدا به خوشنویسی- که هنرمندان برجسته‌ای چون استاد میر عماد و استاد عماد الکتاب قزوینی را داشته‌است - و سپس به نقاشی و تذهیب، نقاشی پشت شیشه، نم نم دوزی، گلابتون دوزی، پن بافی (نوار بافی)، فرش بافی، گلیم بافی، جاجیم بافی، گیوه دوزی، آینه سازی، قفل سازی، و منبت کاری اشاره نمود. همچنین در موسیقی، این شهر نوابغی همچون ابوالحسن اقبال آذر، عارف قزوینی، قمرالملوک وزیری و را به دیار ایران زمین هدیه کرده‌است.فرهنگسراها [ویرایش]فرهنگسرا ی شهید رجایی با مساحتی در حدود ۱۰٫۰۰۰ متر مربع در سال ۱۳۷۹ در جنوب شهرستان قزوین احداث شد. مهمترین فعالیت‌های این مجتمع عبارتند از: آموزش علوم قرآنی، هنرهای سنتی، رایانه، زبان‌های خارجی، هنرهای تجسمی، تئاتر و همچنین تشکیل کلاس‌های فوق برنامه جهت اوقات فراغت.مجتمع فرهنگی هنری ارشاد با هدف آموزش انواع رشته‌های هنری در زمینه‌های سینما، تئاتر، موسیقی، خوشنویسی، نقاشی، گرافیک و برگزاری انواع اجتماعات (کنسرت‌های) موسیقی، نمایشگاه‌های عکس، ساخت فیلم توسط شهرداری قزوین احداث شده‌است. لازم به ذکر است شهرداری قزوین در راستای ترویج و گسترش فرهنگ، سازمانی را بنام سازمان فرهنگی ورزشی شهرداری قزوین در سال ۱۳۸۶ تاسیس نموده‌است که تولیت فرهنگسراها، خانه‌های فرهنگ، کتابخانه‌ها و سالن‌های مطالعه را عهده دار باشد و این سازمان در سال ۱۳۸۹ فرهنگسرای شهید رجائی به دانشگاه علمی - کاربردی تبدیل نمود و در حال حاضر مراکز تحت پوشش این سازمان عبارتند از فرهنگسرای بانو حضرت زهرا(س) در پنج طبقه، خانه‌های فرهنگ پردیس، شهید نواب صفوی، محمدیه، میرداماد و کتابخانه اندیشه و سالن مطالعه آیت اله بهجت[۵۸] فرهنگسرای هشت بهشت بنام فرهنگسرای خانم فاطمه زهرا شامل خانه فرهنگ و ادب و خانه ریاضیات قزوین با حجم معماری زیبا در ضلع شمالی پارک هشت بهشت چشمها را می‌نوازد.کتابخانه‌ها [ویرایش]نسکخانه امام خمینی:' این نسکخانه دارای ۱۸٫۰۰۰ جلد نسک است و در شهریور ماه سال ۱۳۷۸ ساخته شد. همچنین این نسکخانه دارای سالن انتظار و سالن اجتماعات و بخشی با نام تازه‌های نسک است که درآن جدیدترین نسکهای چاپ شده به مدت دو هفته در معرض دید علاقمندان قرار می‌گیرد.نسکخانه عارف قزوینی:' این نسکخانه در سال ۱۳۵۶ تاسیس شد و بیش از ۲۱٫۰۰۰ هزار جلد نسک در موضوعات و عننخستن مختلف داراست و علاوه بر نسکخانه دارای سالن اجتماعات و نگارخانه‌ای به همین نام نیز هست.'نسکخانه علامه رفیع:کهنترین نسکخانه قزوین می‌باشد که در سا ۱۳۴۲ بنا شده و به نام نسکخانه مادر و مرجع دیگر نسکخانه‌های شهر شامل ۴۲٫۰۰۰ جلد نسک است.[۵۹]اقتصاد [ویرایش]نیروگاه بخار و سیکل ترکیبی شهید رجایی در بیرون از قزوینقزوین به علت داشتن شهرهای صنعتی متعدد از جمله شهر صنعتی البرز، شهرک صنعتی لیا، شهرک صنعتی کاسپین، شهرک صنعتی حیدریه، شهرک صنعتی آراسنج، شهرک صنعتی خرمدشت، شهرک صنعتی آبیک، شهرک صنعتی سنگ و شهرک صنعتی آلومینیوم و نواحی صنعتی آوج و دانسفهان دارای اقتصاد و صنعتی پویا در کشور می‌باشد.آموزش [ویرایش]دانشگاه‌ها [ویرایش]دانشگاه‌های قزوین جزو دانشگاه‌های نمونه ایران می‌باشند و از آن‌ها می‌توان به دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، موسسه آموزش عالی غزالی ، دانشگاه علوم پزشکی قزوین، دانشگاه آزاد قزوین، دانشگاه آزاد تاکستان، دانشگاه پیام نور قزوین، مرکز آموزش علمی و کاربردی نیرو محرکه قزوین، دانشگاه تربیت معلم قزوین، دانشگاه کار البرز، موسسهٔ آموزش عالی رجاء‍‍، موسسه آموزش عالی میرعماد، موسسه اموزش عالی سهروردی، موسسه اموزس عالی علامه قزوینی و مرکز آموزش علمی و کاربردی علوم و فنون قزوین اشاره نمود.[نمایش]ن • ب • ومراکز آموزش عالی قزوینسطح سواد [ویرایش]استان قزوین در بین ۳۰ استان کشور از نظر سطح سواد در رتبه چهارم قرار دارد. و دراین استان شهر قزوین با داشتن بیشترین جمعیت، بیشترین میزان با سوادی را در خود جای داده‌استحمل و نقل [ویرایش]استان قزوین به علت قرار گرفتن در سر راه ارتباطی استانهای شمالی، غربی با تهران و سایر استانهااهمیت ویژه‌ای در حمل و نقل کشور دارد. همچنین در صد بالایی از محورهای این استان به صورت آزاد راه و بزرگراه می‌باشد.سامانه حمل و نقل درون شهری [ویرایش]اتوبوسرانی [ویرایش]سازمان اتوبوسرانی قزوین دارای سه بخش کلی سیستم اداری، توقفگاه و تعمیرگاه واقع در چهارراه ولیعصر و توقفگاه شهید رجایی است و روزانه ۱۶۵ هزار نفر توسط اتوبوس‌ها و ۱۳۰ هزار نفر توسط مینی بوس‌های این سازمان در سطح شهر قزوین و حومه جابجا می‌شوند. همچنین در حال حاضر ۲۰ خط اتوبوس تحت پوشش سازمان اتوبوسرانی قزوین مشغول ارائه خدمات هستند که از این تعداد، ۱۵ خط درون شهری و ۵ خط نیز از مبدا شهر قزوین به شهرهای محمدیه، صنعتی و الوند، اقبالیه، محمود آباد، چوبیندر رفت و آمد می‌کنند. سازمان اتوبوسرانی قزوین در بحث بهره وری و فنی، استفاده بهینه و کامل از اتوبوس‌ها و امکانات، برنامه ریزی و ارائه خدمات مطلوب به شهروندان در سال ۱۳۷۹ و سال ۱۳۸۷ مقام اول را در کشور توانسته کسب کند.[۶۰]تاکسیرانی [ویرایش]فرودگاه [ویرایش]نوشتار اصلی: فرودگاه قزوینشهر قزوین دارای یک فرودگاه مخصوص هواپیماهای سبک و سمپاشی می‌باشد.در ۹/۰۳/۱۳۹۱ وزارت راه و شهرسازی با توسعه فرودگاه قزوین موافقت کردو كمك های فنی و تجهیزاتی خود را برای فرود هواپیمای فوكر ۱۰۰ در فرودگاه سمپاشی قزوین ارایه داد.راه آهن [ویرایش]ایستگاه راه آهن قزوینبا توجه به قرار گرفتن قزوین در شاهراه مبادلاتی کشوراین استان در مسیر راه آهن تهران به شمال غرب کشور قرار گرفته‌است و در شهرهای قزوین، تاکستان و آبیک دارای ایستگاه راه آهن می‌باشد. همچنین راه آهن قزوین-رشت-آستارا نیز در دست احداث است که این خط آهن ایران را به کشورهای نواحی قفقاز و روسیه متصل می‌گرداند.[۶۱][۶۲]پایانه مسافربری قزوین [ویرایش]ترمینال مسافربری آزادگان - محور شرق ؛ قزوینشهر قزوین در ادوار گذشته بعنوان یکی از شهرهای مهم در مسیر جـاده ابریشم قرار داشته و با توجه به سـابقـه تاریخی که سالهای بسیاری بعنوان پایتخت ایران بود و از اهمیت جغـرافیای خاص و ویژه برخوردار بوده است و درحـال حـاضـر نیز به دلیــل نـزدیکی به پایتخت و شـاهـراه مـواصـلاتی وکریدور شمال به جنوب و شرق به غرب بین چند استان مهم ایران، وجود مراکزمهم و متعدد آموزش عـالی، بویژه دانشگاههای بین المللی امام خمینی (ره) و آزاد اسلامی ، حضور دانشجویان خارجی و شهـرکهـای مهم صنعتی بـزرگ و کوچک و موقعیت ژئوپولتیکی اش و ... یکی از شهــرهای مهم کشور به شمار می رود. سـرای غیـاث نظام بعنوان مرکزی جهت انتقال مسافرین مورداستفاده قرار داشته است که بعدها این مکان به نام گاراژ "تهران سیر" معروف گـردید، که قدیمی ترین گاراژ قزوین بوده است. گفته می شود در سال ۱۳۲۰ ه.ش، تعداد ۴ دفتر مسافربری که مسافرین خود را با اتوبوس به مقاصد خود می رساندند، در قزوین فعالیت می کردند. که عبارتند از: دفتر ایـران غرب (روبروی بازار قدیمی قزوین) ـ قزوین تـور (گاراژ زعفرانی ـ روبـروی مسجدالنبی(ص) ) ـ تهـران سیر (میـدان آزادی) ـ دفتر طهماسبی (خیابان امام (ره)). از ۴ دفتر فوق فقط دو دفتر طهماسبی و اتوفردوسی (تهران سیر) تا بعد از انقلاب شکوهمند اسلامی نیز فعالیت می نمودند که در سال ۵۸ این دو دفتر به محل قدیمی ترمینال شهرداری واقع در میدان ولیعصر منتقل گردیدند که این نقل و انتقال سرآغازی جهت تمرکـز حمل و نقل برون شهـری در قزوین بشمار می رود. باتوجه به طرح توسعه و گسترش شهـر و افزایش روزافزون جمعیت شهــری و نیاز به ارائه خدمات مطلـوب و منـاسب به شهـروندان ، شهـرداری قزوین در ســال ۱۳۶۸ با اختصاص زمینی مناسب به مساحت ۵/۱۲ هکتار که درقسمت جنوب شرقی شهر قزوین ، ترمینال فعلی را بنا نهاد تا گامی مهم و اساسی جهت ساماندهی بهتر حمل و نقل برون شهری برداشته باشد.(مساحت فعلی که تملک شده است حدود ۴ هکتار می باشد و بقیه در طرح تملک قرار دارد) در همان سال ۲ تعـاونی مسافربری البرز و تعـاونی ۱۵ در ساختمان جـدیـد مستقـر شده و با نظارت شهرداری قزوین فعالیت می کردند و با توجه به ازدیاد مسافرین و نیاز به وجود شرکتهای دیگر جهت ارائه خدمات مطلوب و رقابت سالم تعداد شرکتها به ۱۳ شرکت افزایش پیدا نمود و در مهــــرماه ۱۳۷۸ باتوجه به گسترش فعالیتها و ضرورت ایجاد مدیریت متمرکز ، سازمان پایانه های مسافربری شهرداری قزوین تأسیس گردید. [۶۳][نمایش]ن • ب • وشبکه حمل و نقل قزوینرسانه ها [ویرایش]صدا و سیمای مرکز قزوین [ویرایش]نوشتارهای اصلی: شبکه قزوین و صدا و سیمای مرکز قزوینصدا و سیمای مرکز قزوینرادیو در قزوین [ویرایش]اولين فعاليت راديويي در قزوين به سال‌هاي ۴۸ـ ۱۳۴۷ باز مي‌گردد. اين راديو تحت عنوان (پيكار با بي‌سوادي) توسط ارتش يا اداره اطلاعات وقت نصب و راه‌اندازي شد كه روزانه ۲ ساعت برنامه پخش ميكرد و گلچيني بود از صحبت‌هاي شخصيت‌هاي اهل مطالعه و متدين شهر قزوين. بعد از ۲ سال فعاليت‌هاي آن به دلايل نامعلومي تعطيل شد و تا سال ۱۳۷۶ كه راديو محلي قزوين راه‌اندازي شد، اين راديو از برنامه‌هاي جعبه جادويي زنجان و تهران استفاده ميكرد. به دنبال تصويب لايحه استان‌شدن قزوين از سوي مجلس شوراي اسلامي (سال ۱۳۷۵)، در شهريور ۱۳۷۶ اداره كل صدا و سيماي مركز قزوين فعاليت اداري خود را آغاز كرد و طي يك برنامه زمان‌بندي‌شده در ۱۳ آذر ۷۶، مصادف با ۳ شعبان خجسته ميلاد امام‌حسين(ع)، راديوشهري قزوين روي موج FM رديف ۵/۱۰۳ مگاهرتز با توليد و پخش روزانه حدود ۳ ساعت برنامه فعاليت راديويي خود را آغاز كرد. در ۲۸ آذر ۸۱ شبكه استاني صدا با پخش روزانه ۱۲ ساعت برنامه از اذان صبح تا ساعت ۱۹، آغاز به كار كرد و مورد بهره‌برداري قرار گرفت.سیما در قزوین [ویرایش]اولين فعاليت سيما در قزوين مربوط به راه‌اندازي فرستنده تلويزيوني مرادتپه در نوروز ۱۳۵۶ است. اين فرستنده برنامه‌هاي شبكه يك و ۲ سيما را براي شهرهاي قزوين، تاكستان، آبيك و بوئين‌زهرا تحت پوشش قرار مي‌داد. در ادامه اين فعاليت‌ها در سال ۱۳۶۰ با شروع به كار دفتر خبري قزوين، فصل جديدي در انعكاس اخبار و وقايع شهر قزوين و مناطق اطراف آغاز شد. اين دفتر انعكاس اخبار و وقايع شهرهاي كرج، قزوين و تاكستان را به عهده داشت تا اينكه كرج از محدوده فعاليت خبري قزوين جدا شد. در سال ۱۳۷۵ لايحه تاسيس استان قزوين در مجلس شوراي اسلامي تصويب شد و در شهريور ۱۳۷۶ با صدور حكمي از سوي آقاي لاريجاني، آقاي محمدحسين پيله‌وري به عنوان اولين مديركل صدا و سيماي مركز قزوين فعاليت خود را آغاز كرد. در ۲۶ فروردين ۱۳۷۸ استوديوي دومنظوره پخش سيما و توليد صدا، فرستنده پرقدرت تلويزيوني شهيدبابايي (مرادتپه) و ساختمان اداري و مالي مركز به مرحله بهره‌برداري رسيدند و روزانه به مدت ۱۵ دقيقه خبر سيماي استان پخش شد. در ۲۸ آذر ۱۳۸۱ شبكه محلي سيما كه در روزهاي جمعه از ساعت ۸ تا ۱۴ برنامه داشت، آغاز به كار كرد و مورد بهره‌برداري قرار گرفت.همچنين همزمان با سفر رهبر معظم انقلاب به استان قزوين در ۲۵/۹/۸۲ هزينه راه‌اندازي شبكه استاني سيماي مركز قزوين در طرح‌ها و پروژه‌هاي مصوب سفر قرار گرفت و از ۱۰/۲/۸۳ عمليات اجرايي آن شروع شد و در ۱۳/۱۲/۸۴ همزمان با ولادت امام محمد باقر(ع) شبكه استاني سيماي مركز قزوين آغاز به كار كرد.[۶۴]نشریه ها [ویرایش]مراکز تفریحی رفاهی [ویرایش]سرگرمی [ویرایش]نمایشگاه بین المللی [ویرایش]نمایشگاه بین المللی قزویننمایشگاه بین المللی قزوین فعالیت خود را از سال ۱۳۷۸ آغاز کرد. این نمایشگاه ضمن دارا بودن استاندارد های بین المللی در سطوح مختلف در دو سالن سرپوشیده به مساحت ۳۶۰۰ متر مربع احداث شده است . نمایشگاه بین المللی قزوین هم اکنون دارای سالن کنفرانس ، بیش از ۲۰۰۰ متر مربع فضای مفید نمایشگاهی ، نمازخانه خواهران و برادران ، اتاق رادیو و پارکینگ داخلی با ظرفیت ۱۰۰۰ خودرو می باشد . [۶۵]سینما ها [ویرایش]شهر قزوین به علت داشتن سینمای تابستانه در گراند هتل و نیز داشتن مهمانخانه سلطنتی از اولین شهر های ایران است که فیلم در آن اکران شده است . بر اساس گفته تاریخ شناسان نخستين بار در سال ۱۳۰۷ در قزوين فيلم به نمایش در آمده است بعد از آن هم به سال ۱۳۰۸ مقابل مهمانخانه بزرگ قزوين . در اين سال همچنين در مهمانخانه‏ هتل پارس (معروف سينما ماياک) فیلم به روی پرده می رفت. در مدرسه ارامنه نيز گاهى فيلم نشان داده مى‏شد كه اين محل را سينما پاته ذكر كرده‏ اند. در سال ۱۳۱۰ اولين سالن سينما در قزوين در كنار گراند هتل بنام سينما تابستانه ايران ساخته شده است. سينما ايران تا چند سال پيش از انقلاب اسلامى فعال بود و سرانجام دچار آتش سوزى گرديد و متروك شد. این سینما در حال حاضر در مجموعه باغ فرهنگی قزوین قرار گرفته و در حال بازسازی است . گفتنی است پس از بازسازی به عنوان قدیمی ترین سینما ایران در محیط روباز آغاز به کار خواهد کرد. همچنین به علت روباز بودن این سالن گاهگاهی به عنوان سالن نمایش استفاده شده است. از دیگر سالن های نمایش در قزوین می توان به سالن نمايش شهردارى يا بلديه اشاره کرد که در زمان قاجاریه ساخته شد و در زمينه اجراء برنامه‏ هاى كنسرت و نمايش فعال بود. [۶۶][نمایش]ن • ب • وسینما های قزوینمراکز خرید [ویرایش]ستاره شهر واقع در خیابان خیامپاساژ فردوسی در خیابان فردوسیمرکز خرید ایرانیان در خیابان عدلمرکز خرید الغدیر در سه راه خیام[نمایش]ن • ب • ومجموعه های ورزشی قزوینورزشگاه ها [ویرایش]ورزشگاه سردار آزادگان قزوینورزشگاه سردار آزادگان قزوین در زمینی به وسعت ۲۸ هکتار ساخته شده و قرار است در مرحله دوم ، یک سالن ورزشی به ظرفیت هزار نفر، یک سالن سرپوشیده و پیست دو و میدانی هم به آن اضافه شود. همچنین ساخت استخر، سالن چند منظوره، زمینهای تنیس، زمین سوارکاری، زمین اسکیت و دریاچه قایقرانی در مراحل بعدی ساخت این مجموعه ورزشی پیش بینی شده است. شایان ذکر است ساخت این ورزشگاه مراحل پایانی خود را طی می کند .[۶۷]خلبانان چتربال در حال پرواز؛ قزوین، ایرانورزش های هوایی در قزوین [ویرایش]سایت پروازی آسمان آبی قزوین [ویرایش]این سایت پروازی در سال ۱۳۸۹ با حضور مسئولین ارشد کشوری و استانی و با حضور ۳۰ خلبان از سراسر کشور افتتاح گردید. این پایگاه ورزشی كه بین جاده شفیع آباد و پارک فدک (باراجین) قرار دارد با مجوز انجمن ورزشهای هوایی ، فدراسیون انجمن های ورزشی و زیر نظر کمیته ورزش های هوایی مدیریت می شود. سایت پروازی آسمان آبی پذیرای علاقه مندان به ورزش های هوایی مانند پاراگلایدر ، پاراموتور ، کایت است. شایان ذکر است قزوین از معدود استان های كشور است كه ورزش های هوایی در آن فعال می باشد. قزوین به لحاظ اقلیمی با توجه به وجود بادهای مناسب منطقه ای ، عوارض طبیعی و دشتهای باز در مجاورت کوه ها، بستری بسیار مناسب برای ورزش های هوایی محسوب می شود. در حال حاضر این سایت پروازی بعنوان پایلوت اصلی خلبانی پاراگلایدر و برگزاری کلاسهای آموزشی در قزوین فعال می باشد.[۶۸][نمایش]ن • ب • واستخر های قزوینشهرهای خواهرخوانده [ویرایش]قزوین با توجه جاذبه های تاریخی و طبیعی ، منابع طبیعی و توانایی بالقوه تولیدی با توجه به شرکت های صنعتی موجود، با شهر های زیر دارای پیوند خواهر خواندگی است.تاریخ شهر خواهر۲۰۱۱سلانگور، مالزی[۶۹]۲۰۱۱بیشکک، قرقیزستان[۷۰]

گرگاناز ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
مختصات: °۵۴٫۴۸شرقی °۳۶٫۸۳شمالی (نقشه)برای دیگر کاربردها، گرگان (ابهام‌زدایی) را ببینید.گرگانگرگان°۵۴٫۴۸شرقی °۳۶٫۸۳شمالیتصویری از گرگاناطلاعات کلیکشور ایراناستانگلستانشهرستانگرگانبخشمرکزینام(های) قدیمیاسترآبادمردمجمعیت۲۶۹٬۲۲۶نفر (۱۳۸۵)[۱]زبان‌ گفتاریفارسی[۲][۳][۴]مذهبشیعهجغرافیای طبیعیارتفاع از سطح دریا۱۵۵ مترآب‌وهوامیانگین دمای سالانه۱۷میانگین بارش سالانه۶۰۰ تا ۷۵۰ میلی‌متراطلاعات شهریپیش‌شماره تلفنی۰۱۷۱وبگاهشهرداری گرگانگُرگان شهری واقع در استان گلستان در جانب شرقی شمال کشور ایران است. گرگان دومین شهر بزرگ شمال کشور از لحاظ جمعیتی و مرکزشهرستان گرگان و استان گلستان است. گرگان کنونی تا سال ۱۳۱۶ «اِستَرآباد»(Estarabad)یا «اَسترآباد»(Astrabad) نام داشت.[۵] گرگان قدیمی که به عربی جرجان خوانده می‌شده شهری آباد و مهم بود که در نزدیکی گنبد کاووس قرار داشته و اینک ویرانه های آن در حوالی امام‌زاده یحیی بن زید قرار دارد.محتویات  [نهفتن] ۱ جغرافیا۲ مردم۳ وجه تسمیه۳.۱ استرآباد۳.۲ بافت تاریخی شهر۳.۳ نام معابر۴ فرهنگ۵ شهرهای خواهرخوانده۶ شخصیت‌ها۷ مکان‌های تفریحی۸ پانویس۹ جستارهای وابسته۱۰ پیوند به بیرونجغرافیا [ویرایش]گرگان از شهرهای شمالی ایران است، آب و هوای معتدل دارد، هرچند تابستانهای آن نسبتاً گرم و شرجی است. اقلیم منطقه بسیار گوناگون و متنوع است و کوه، جنگل و چمنزار، جلگه و دشت، بیابان و شوره‌زار، دریا و خلیج، رودخانه و تالاب و زمین کشاورزی را شامل می‌شود. شهر گرگان و منطقه پیرامونش که از نیمه سال ۱۳۷۶ شمسی \پس از شصت سال تلاش به صورت رسمی به استان گلستان موسوم شده از یکم دی ماه 1311 شمسی به دستور رضا شاه پهلوی تاکنون به نام گرگان و دشت شهرت داشته است.مردم [ویرایش]جمعیت این شهر بنابر سرشماری ۱۳۹۰، تقریبا ۳۴۳۹۷۷ نفر بوده‌استالگو:یادکرد مرکز آمار ایران ۹۰/همان.اکثریت جمعیت شهر گرگان مردم فارس‌زبان هستند.[۶][۲][۷][۳][۴] گرگانی، سبزواریها، کاشمریها، شاهرودیها، بسطامیها و بیارجمندیها، قزاقها، سادات، بلوچها، ترکمنها از مردمان ساکن این شهر هستند.شماری از ترکمن‌ها در دهه‌های اخبر به شهر گرگان مهاجرت کرده‌اند.[۸] که جمعیت ترکمن‌ها در شهرستان گرگان (شهر گرگان و بخش‌های مختلف پیرامون) در سال ۱۳۸۳ برابر با ۲۵۱۹ نفر بوده‌است.[۹]شمار کمی از قزاق‌ها در فاصله سال‌های ۱۳۰۹ تا ۱۳۱۱ از روسیه به ایران مهاجرت کرده و در شهرهای گنبد، بندرترکمن و گرگان مستقر شدند. بعضی از قزاق‌های استان گلستان هنگام تشکیل کشور قزاقستان، در دههٔ ۱۳۷۰ به آن کشور بازگشته‌اند.[۱۰]وجه تسمیه [ویرایش]اعتقاد اغلب پژوهشگران بر این است که کلمه استر آباد از دو لفظ «استر» و «آباد» تشکیل شده و استر در زبان کردی به معنای ستاره و آباد(به معنای) «عمارت» است. در زمان زردشت که ایرانیان ستاره‌ها را مظهر نور مقدس می‌دانسته‌اند، این شهر را بنا کرده به این نام، نامیدند..[۱۱]همچنین نام این شهر را برگرفته از نام استر همسر یهودی خشایارشا می‌دانند.[۱۲] خواجه ابوالحسن بیهقی در تاریخ خود از این شهر به لفظ استارباد(estarbad) یاد کرده است چنانکه نام کتاب معروف دکتر منوچهر ستوده یعنی «از آستارا تا استارباد» برگرفته از همین نوشتار بیهقی است.زمین‌های کشاورزی در شرق گرگانکاسه سرامیک با لعاب گرگان. دوره سلجوقیدر زبان پهلوی منطقهٔ گرگان را وُرکان یا یا وِهرکانه و در زبان یونانی هیرکانیا (Hyrcania) و در زبان عربی جُرجان می‌گفتند. معنی نام گرگان «سرزمین گرگ‌ها» است.[۱۳] گرگان از مهم‌ترین منطقه‌ها در زمینه پژوهش‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسی است.در کتاب مقدس وندیداد اوستا گرگان به عنوان نهمین سرزمین مقدس که اهورامزدا آفریده، ذکر شده است.آثار بدست آمده از تورنگ تپه (۱۹ کیلومتری شرق گرگان فعلی) و شاه تپه (۱۶ کیلومتری غرب گرگان فعلی) نشان از حضور و توقف انسان در حدود ۵۰۰۰ سال قبل و در دوره نوسنگی دارد.[۱۲]نخستین کاوش‌ها در حدود سال ۱۸۴۱ (میلادی) در زیر تپه‌ای مصنوعی در نزدیک شهر گرگان انجام شد که خزانه معروف استراباد در آن کشف گردید. کارشناسان برخی از اشیای موجود در آن خزانه را که شباهت بسیار با کشفیات تپه حصار دامغان داشته متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد و (نزدیک به ۵ هزار سال پیش) دانسته‌اند.در اواخر سده ۱۹ در محلی به نام خرگوش‌تپه در نزدیکی گرگان امروز (در قسمت شمال شهر) نیز تحقیقاتی انجام شد، و در سال ۱۹۳۱ یک گروه آمریکایی از دانشگاه پنسیلوانیا به روستای معروف تورنگ‌تپه در ۲۰ کیلومتری شرق گرگان رفته و به کاوش و بررسی پرداختند و آثاری ارزشمند از تمدن قدیم در این منطقه یافتند. ۲ سال بعد در سال ۱۹۳۳، یک گروه باستان‌شناسی سوئدی به منطقه گرگان آمدند و پس از مطالعه حوزهرودخانه قره‌سو یا سیاه آب در شمال گرگان اعلام کردند بیش از ۳۰۰ تپه تاریخی در این منطقه وجود دارد که یکی از آن‌ها شاه‌تپه بزرگ یا اسلام‌تپهاست که در ۱۵ کیلومتری شمال غربی گرگان قرار دارد.در دوره ساسانیان دیوار تدافعی بزرگی در این منطقه به نام دیوار بزرگ گرگان ساخته شد که توسط باستان شناسان انگلیسی به مار سرخشهرت یافته‌است.[۱۴] این دیوار بزرگ در سده ۵ میلادی تکمیل شد و بیانگر صنعت پیشرفته تدافعی آن دوران است.[۱۵]گرگان طی دوره‌های تاریخی بیشتر به عنوان شهرستانی در ایالت پارت به‌شمار می‌آمد و گاه بخشی از تبرستان شمرده می‌شد. شهر گرگان کهن (در نزدیکی گنبد کاووس امروزی) در زمان حملهٔ مغول ویران شد و مرکز منطقهٔ گرگان به شهر استرآباد منتقل شد.[۶] زبان مردم منطقهٔ گرگان در سده‌های گذشته گویشی از ریشهٔ زبان پارتی بود. نمونه‌هایی از گویش قدیم گرگانی در نوشتارهای فرقهٔ حروفیه به‌جا مانده‌است. در سدهٔ دهم میلادی که منطقه گرگان از مراکز بازرگانی و فرهنگی منطقه شد نفوذ زبان فارسی به‌ویژه از سوی خراسان در گرگان افزایش یافت و در همین سده در شهر گرگان (نزدیک گنبد گاووس امروزی) زبان فارسی جای زبان گرگانی را گرفت.[۶] استرآباد زبان گرگانی را حفظ کرد تا این‌که در دورهٔ بین سده‌های ۱۵ تا پیش از آغاز سدهٔ ۱۹ میلادی این زبان به‌طور کل منقرض شد و جای خود را در استرآباد و پیرامون نیز به فارسی و در بخشی از گنبد کاووس و ترکمن‌صحرا به ترکمنی داد.[۱۶]استرآباد [ویرایش]استرآباد، نام شهریست تاریخی که در منطقه‌ای که اینک شهر گرگان قرار دارد واقع بوده‌است. از این شهر امروزه تنها تپه‌ای تاریخی درون شهر گرگان، به نام قلعه خندان که احتمالاً ارگ استرآباد در حدود ۳۰۰۰ سال پیش بوده باقی مانده و باقی قسمت‌های شهر در اثر سیلابهای مکرر و توسعهٔ گرگان در طول تاریخ به کلی از میان رفته‌است.[۱۲]تصویری که یکی از سیاحتگران از این منطقه در حدود سالهای ۳۳۵ به دست می‌دهد، گویای آن است که استرآباد و گرگان دو شهر کاملاً مجزا بوده‌اند.[۱۷]مولف کتاب تاریخ طبرستان می‌گوید: مساحت گرگان (جرجان) چهار فرسخ و موطن مرزبانان طبرستان بود. گرگین‌میلاد که در گرگان مقام داشت زیستش میسر نشد، لهذا آن شهر(جرجان) را خراب کرده در موضع معروف بعرق اسیران استرآباد را بنا نهاد و این شهری که الان هست بساخت و به مرور دهور عمارت آن مضاعف گشت.در این کتاب همچنین آمده‌است که بنای استرآباد را گرگین‌میلاد(بنا) نموده به این معنی که گرگین در سفری به همراهی بیژن به ارمنیه(ارمنستان) برای کشتن گرازها رفت و از بیژن شجاعتهای فوق‌العاده دید و بر او رشک برده، او را بعذر و مکر در بند مهر منیژه دختر افراسیاب و بالمال به چنگ افراسیاب سلطان توران انداخت، و بیژن بعد با زحمات پیران از قتل جسته در چاه گاه زنجیر و محبوس شد. گرگین‌میلاد به ایران مراجعت نمود و دروغی چند در فقدان بیژن به هم بیاراست، ولی مطلب معلوم شد. گودرزیان خواستند او را به قصاص بیژن بکشند و کیخسرو نگذاشت و گرگین را محبوس ساخت و پس از چندی به شفاعت رستم مستخلص شد و بعد از کوششهایی چند سراغی از بیژن در ترکستان و حبسش فهمیده شد. رستم به لباس تاجران به سفر توران رفت، بیژن را خلاص نموده با منیژه به ایران آورد ولی گرگین همواره از گیو و گودرز بجهت مکر خایف (در هراس) بود.[۱۱]در زمان قاجار ایران به ۴ ایالت و ۱۲ ولایت تقسیم شده بود و منطقه یا سرزمین استرآباد یکی از آن ولایات بود که به ۸ یا ۷٫۵ بلوک به نام‌های انزان، سدن رستاق، استراّباد، شاهکوین و ساور، دهات ملک، کتول، فندرسک و رامیان، و کوهسار تقسیم شده بود. هر یک از این بلوک‌ها را یک نایب‌الحکومه زیر نظر حکمران استرآباد اداره می‌کرد.استرآباد در این زمان پایگاه طایفه قاجار نیز بود و دارای اهمیت مذهبی شد و دارالمؤمنین لقب گرفت. در اوایل سدهٔ بیستم گرگان دارای شمار زیادی مسجد، آرامگاه مذهبی و مدرسه دینی بود. اهمیت استرآباد از لحاظ مرکزیت سیاسی و دینی باعث شد تا پیش از آغاز سدهٔ بیستم زبان گرگانی در آن به‌طور کل منقرض شده و جای خود را به فارسی بدهد.[۶]تاریخ‌نویس نامدار، مقدسی، می‌گوید که استرآباد شهری است که بیشتر مردمان آن ابریشم‌باف‌اند و در این کار چیره‌دست هستند. دژ آن ویران و خندقش پر شده و جامع آن در بازار است. استخری از آن نام برده و مولف حدودالعالم می‌گوید که مردمان این شهر دارای دو زبان هستند. حمدالله مستوفی آن را شهری دانسته که هوایش معتدل و محصولاتش را غلات و انگور و ابریشم می‌داند.[۱۸]آقا محمدخان قاجار در این شهر زاده شد.حتی خانه تولد وی واولین مکان حکومتی ودولتی وی(متاسفانه کاخ آقا محمد خان در اختیار سپاه پاسداران گرگان است وبه شدت به این مکان آسیب رسیده است) موجود است. دیوار باروی شهر را نادرشاه افشار ویران کرد و آقا محمد خان بعداً آن را بازسازی نمود. در دوران میرزا تقی خان امیرکبیر، شهر بازسازی شد.[۱۸]ویرانه‌های شهر اصلی گرگان در نزدیکی گنبد کاووس امروزی قرار دارد. در زمان رضا شاه پهلوی نام کهن گرگان را برای شهر استرآباد برگزیدند.[۶]در ۱۷ فروردین ۱۳۲۳ شهر گرگان دچار زمین‌لرزه سختی شد و بیشتر بناهای آن شکست برداشت.[۱۹] از بناهای شهر قدیم گرگان بنای امامزاده نور واقع در کوی بازار نعلبندان و بنای مسجد گلشن در کوی درب نو و چند تکیه در نقاط مختلف شهر است.[۱۹]بافت تاریخی شهر [ویرایش]بافت تاریخی گرگان، با مساحتی بالغ بر ۱۵۰ هکتار سومین بافت با ارزش ودارای سبک معماری پس از یزد واصفهان است و وسیع‌ترین بافت تاریخی شمال ایران است. بافت تاریخی این شهر در سال ۱۳۱۰ خورشیدی در فهرست میراث ملی ایران به ثبت رسید که محدوده آن منطبق بر محدوده قاجاری شهر استرآباد است.[۲۰]شهر گرگان (استراباد) در دوران قاجار ۶ محله بزرگ به نام‌های سرپیر، دربنو، سرچشمه، میخچه‌گران، نعلبندان، سبزه‌مشهد و میدان داشت که دارای چندین محله فرعی مثل پاسرو، میرکریم،دوشنبه‌ای، شیرکش، باغشاه، دباغان، شاهزاده قاسم و... بوده‌اند.این ۶ محله و محلات فرعی هنوز هم به همین نام‌ها وجود دارند و بیشتر مساجد و تمام تکایای قدیمی و زیارتگاه‌ها و مکان‌های مذهبی شهر نیز در همین محلات قرار دارند که امروز بافت قدیم و معماری سنتی و تاریخی این شهر و بخش عمده‌ای از میراث فرهنگی این دیار را تشکیل می‌دهند، همچنین قزاق‌محله که محل سکونت قزاق‌هاست جزو محله‌های قدیمی گرگان به‌شمار می‌آید.گلدسته مسجد جامع گرگان.بافت قدیم گرگان متشکل از پنج دروازه بوده‌است که این دروازه‌ها (محل تقاطع راههای مختلف بوده‌اند) می‌توانند علل و شیوه رشد شهر را نشان دهند، پنج دروازه شهر عبارت بودند از دروازه شرقی بطرف بسطام و خراسان، دروازه فوجرد یا سبزه مشهد که به طرف گرگان قدیم می‌رفته‌است، دروازه جنوبی بنام چهل دختران که بطرف کوهستان می‌رفته و دروازه مازندران و دروازه دنکوان که در دروازه پنجم رفت و آمدی صورت نمی‌گرفته‌است. بافت قدیم گرگان را مجموعه‌ای از محلات مسکونی و مراکز محلات تشکیل می‌دهد سیر تحول آنچه که در حال حاضر بافت گرگان نامیده می‌شود، حاکی از تجمع اولیه سه محله اصلی سبزه مشهد، میدان و نعلبندان می‌باشد که بتدریج و تا به امروز در جهات مختلف بخصوص شرق و جنوب شرقی گسترش یافته‌اند. در هر سمت شهر محله شرقی کنار دروازه خراسان بوده‌است که هر سه محله با راه اصلی بهم متصل می‌شوند. بازار اصلی در محله شرقی بر مرکزیت آن محل می‌افزوده‌است (در گذر دوشنبه‌ای واقع در محله غربی و گذر چهارشنبه‌ای واقع درمحله شمالی احتمالا بازارهای هفتگی وجود داشته‌است).شکل گیری و تجمع فضاهای مسکونی در بافت قدیم گرگان تحت عنوان یک محله با نام مشخص بیانگر علل و عواملی می‌باشد بعضی از این محلات در روند تجمع افراد یک صنف شکل گرفته‌اند مانند محله نعلبندان و یا دباغان، بخش دیگری از محلات بخاطر همجواری باعناصر و فضاهای خاص نام آن را به خود گرفته‌اند مانند محله میدان یا سرچشمه.محله اصلی سبزه مشهد که در شمال و کنار دروازه گرگان قدیم قرار داشت شامل محلات فرعی تر: سرچشمه، سرپیر، چهارشنبه‌ای و دباغان می‌باشد این محله به دلیل بوجود مظهر قنات در محدوده آن تامین کننده آب ساکنین شهر بوده‌است عناصر مشخصی که در مرکز و محدوه این محله قرار دارند شامل: امامزاده نور، مصلی و چند تکیه می‌باشد.محله اصلی میدان که در غرب وکنار دروازه مازندران قرار داشته‌است شامل محلات فرعی تر: دربنو، میر کریم، دوشنبه‌ای و دوچنار می‌باشد (محله دوچنار در حال حاضر وجود ندارد) در محله میدان یکی دیگر از بازارهای اصلی شهر وجود داشته‌است که با احداث خیابانهای جدید بخشی از آن از بین رفته‌است و بخشی دیگر ان بصورت بازارچه‌ای فعال بکار خود ادامه می‌دهد. محله اصلی نعلبندان که در شرق شهر و کنار دروازه خراسان قرار داشت شامل محلات فرعی تر: میخچه گران، پاسرو، باغشاه و شیرکش می‌باشد قدمت دو محله باغشاه و شیرکش به اواخر دوره قاجارمی‌رسد. بازار اصلی و مسجد جامع شهر در این محله قرار داشته و دارند.هر کدام از محلات نام‌برده بالا علاوه بر بازار و بازارچه دارای مسجد یا تکیه، حمام، مدرسه و آب انبار اختصاصی نیز بوده‌اند که کم و بیش تا امروز شکل خود را حفظ کرده‌اند و به نظر می‌رسد که محله میدان قدیمی تر و مربوط به زمانهای اولیه شکل گیری شهر باشد که بعد دو محله شمال و شمال شرقی در کنار آن بوجود آمده‌اند که باعث شده شهر بطرف شمال و شمال شرقی رشد کند ولی از طرف غرب به خاطر وجود خندق و بارو و از طرف جنوب بعلت وجود کوهها و جنگلها رشد کمتری داشته‌است این رشد باعث ایجاد محلات فرعی تر (شیرکش، پاسرو و میخچه‌گران در شرق و جنوب شرقی و محلات چهارشنبه‌ای، سرپیر، دباغان در شمال شرقی و بلیس محله در شرق) شد و ادغام کلیه محلات با هم بافت قدیم گرگان را تشکیل می‌دهد.رشد اولی شهر در محدوده برج و باروی آن بود اما از سال ۱۲۹۰ به بعد رشد شهر بیشتر معطوف به جنوب و شرق شد و از سال ۱۳۱۷ به بعد نیز رشد شهر مجدداً در همان قسمت شرق و جنوب شرقی انجام شد اما در دهه ۱۳۴۰و ۱۳۵۰ روند رشد شهر تغییر نمود و شهر بصورت پراکنده و در تمام جبهه‌ها گسترش یافت که بیشتر در امتداد خیابانها ایجاد شده بود. در دهه اخیر نیز شهر این الگوی رشد پراکنده در همه جهات را دنبال کرده که بیشتر در جهات شمال شرقی و جنوب بوده‌است و بعلت وجود زمینهای مرغوب کشاورزی در شمال و باغات و جنگلها در جنوب رشد نامناسبی را ایجاد نموده‌است.در روزگار دودمان پهلوی نخستین خیابان مدرن شهر با نام خیابان پهلوی (امام خمینی فعلی) ساخته شد که با ایجاد آن محلات استراباد به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم شدند.[۲۱]بافت تاریخی گرگان، منحصر به فردترین بافت تاریخی شمال ایران در ۲۴ شهریور ماه سال ۱۳۱۰ ش به عنوان چهل و یکمین اثر تاریخی ایران در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.یک سال بعد، یعنی در سال ۱۳۱۱ ش به دستور رضاشاه ساخت دو خیابان شرقی- غربی یعنی شاهرود (بهشتی کنونی) و پهلوی (خمینی کنونی) و شمالی - جنوبی یعنی پهلوی‌دژ (شهدا) و کاخ (پاسداران کنونی) آغاز شد و در سال ۱۳۱۷ ش به پایان رسید.[۲۲]زمین‌لرزه شدید و معروف فروردین ۱۳۲۳ آسیب چندانی به بافت وارد نیاورد، اما دوباره در سال‌های ۱۳۳۳و۱۳۳۴ احداث خیابان سرخواجه و در سال ۱۳۳۹ ش احداث خیابان فرح (مجاهدین بعدی شهید رجایی کنونی) آسیب‌های زیادی به بار آورد.[۲۳]با احداث این خیابان‌ها عناصر مهمی از بافت تاریخی گرگان از جمله مرکز محله پاسرو، مرکز محله میدان عباسعلی، مرکز محله دباغان، عمارت حاجی ظهیرالدوله، کاروانسرای امین الضرب، باغ پورناصر، مظهر قنات سرخواجه، و مسجد کتیبه و... از بین رفتند البته آنچه که در آن زمان به جای این بافت قدیم ساخته شد دارای ارزش معماری بود.[۲۴]بخش بزرگی از بافت تاریخی شهر گرگان در دوران جمهوری اسلامی با تخریب وسیع و نابودی روبه‌رو شد.[۲۰] و چند خانه قدیمی بالای ۱۵۰ سال قدمت که در اختیار میراث فرهنگی هم بود تخریب شده‌است.بخش دیگری از بافت قدیم این شهر با وسعتی نزدیک به ۱۶۲ هکتار منطبق بر حصار قاجاری استرآباد و بخش دیگر شامل چند پاره از شهر در محله امام رضا، بخشی از غرب فلکه سرخواجه، قزاق‌محله، محله سجادیه و فردوسی نیز قرار است در این دوره تخریب شود.[۲۵]نام معابر [ویرایش]معابر گرگان پیش از انقلاب ۵۷ بیشتر نام‌هایی فارسی و تاریخی داشتند که در دوران جمهوری اسلامی این نام‌ها با نام‌های عربی و اسلامی جایگزین شدند.نام‌های قدیم و جدید خیابان‌ها و میدان‌های اصلی گرگان:فلکه شهرداری: میدان وحدتمازندران: شهید هزارجریبیشاهرود: جرجان، شهید بهشتیشالیکوبی: ولی‌عصرمیدان کاخ: ولی‌عصر، پاسدارانسرپیر یا پهلوی‌دژ: شهداپهلوی: خمینیمولن روژ: پنج آذرآلوچه‌باغ: مللبادگیر: آفتاب یکمگاز: شهید قندهاریفرح یا مجاهیدن: شهید رجاییقلعه کهنه: گرگانجدیدسرخواجه: 15 خردادفرهنگ [ویرایش]کاسه سرامیک گرگان، قرن ۱۳ میلادیبا ورود اسلام و در سده‌های آغازین آن، ایالت طبرستان جایگاه ارزشمندی در شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی داشت. شهرهای جرجان و استراباد از این ایالت مهد دانشمندان بزرگ آن دوران بود.عنصرالمعالی کیکاوس (از آخرین امیران آل زیار و نگارنده کتاب قابوس‌نامه) و عبدالقاهر جرجانی (صاحب تألیفات در صرف و نحو و معانی و بیان عربی) در تحول ادبیات فارسی و عربی نقش مهمی داشتند. قابوسنامه را مجموعه تمدن اسلام پیش از مغول نام نهاده‌اند. در دانش پزشکی نیز این منطقه سهم عمده‌ای در جهان اسلام داشته‌است. ابوسهل مسیحی و سیداسماعیل (حکیم) جرجانی (نویسنده دایره‌المعارف ذخیره خوارزمشاهی) از این سرزمین بوده‌اند. میرداماد و میرفندرسکی نیز از این منطقه برخاسته‌اند.[۲۶]نخستین چاپخانه سربی در گرگان در ۱۳۰۷ تأسیس شد. هم‌اکنون هفته‌نامه‌های گلشن مهر، گلستان نو، همزیستی، سلیم و حریف؛ دوهفته‌نامه صحرا؛ ماهنامه خودآزما؛ و فصلنامه‌های مختومقلی فراغی و یاپراق در گرگان منتشر می‌شوند.[۲۷]نخستین کتابخانه‌های این منطقه متعلق به سده ۱۱ قمری است. کتابخانه استرآباد در دوره صفوی (سده ۱۱) «کتابخانه حسین اردبیلی‌نژاد استرآبادی» نام داشته‌است. در دوره قاجار هم در برخی مدارس و خانه‌های برخی از فضلا و ادیبان کتابخانه‌هایی وجود داشته‌است.[۲۷]نخستین کتابخانه عمومی شهر گرگان در ۱۳۳۹ و با هزینه شهرداری شکل گرفت و در عمل از ۱۳۴۵-۱۳۴۶ با ۹۵۲ جلد کتاب فعالیت خود را آغاز کرد. این کتابخانه در ۱۳۵۸ به ساختمان فعلی آن درپارک شهر گرگان منتقل و کتابخانه عمومی شماره یک گرگان نامیده شد.[۲۸]شهرهای خواهرخوانده [ویرایش]گرگان با شهرهای زیر دارای پیوند خواهرخواندگی است:شهرهای خواهرخواندهٔ گرگان آکتائو یا AKTAU, قزاقستان[۲۹] سامسون، ترکیه[۳۰]شخصیت‌ها [ویرایش]برای دیدن افراد سرشناس اهل این شهر رده:اهالی گرگان را ببینید.مکان‌های تفریحی [ویرایش]اقامتگاه ناهارخوران آبشار زیارت ایستگاه راه آهن گرگان، سال ۲۰۰۷پارک جنگلی ناهارخورانجنگل النگ‌درهروستای زیارتتپه هزارپیچتپه صداو سیمابازار نعل بندانجنگل گنارهمیدان عباسعلیمدرسه عمادیهتپه سرخنکلاتهامامزاده اسماعیل سرخنکلاتهحمام زیرزمینی دوران قاجاریه سرخنکلاتهجنگل رنگومنطقه توربنه و شربت روستای زیارت (گرگان) / شهر بتجزیره آشورادهدریاچه‌های آلاگل، آلماگل و آجی گلکاروانسرای قزلقجنگل و باغ وحش قرقروستای چهارباغ و شاهکوکوه‌های گرگانگل‌فِشان در مسیر اینچه‌برونجنگل نوده ملک و تپه معصوم زاده که قله قدیمی بوده که توسط خاک مدفون شده‌است.

رشتاز ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزادبرای اثبات‌پذیری کامل این مقاله به منابع بیشتری نیاز است یا منابع ارائه‌شده به‌درستی ارجاع داده نشده‌اند.لطفاً با توجه به شیوهٔ ویکی‌پدیا برای ارجاع به منابع با ارایهٔ منابع معتبر این مقاله را بهبود بخشید.مطالب بی‌منبع در آینده مردود و حذف خواهندشد.
مختصات: °۴۹٫۶۳شرقی °۳۷٫۳شمالی (نقشه)رشترشترشت°۴۹٫۵۸۵۸شرقی °۳۷٫۲۷۹۴شمالیاطلاعات کلیکشور ایراناستانگیلانشهرستانرشتبخشمرکزینام(های) قدیمیدارلمرز، دارالامان، بیه، رشت بازارسال شهرشدنقرن هشتممردمجمعیت۹۱۸،۴۴۵ نفرزبان‌ گفتاریگیلکی، فارسیمذهبشیعهجغرافیای طبیعیارتفاع از سطح دریا۷- مترآب‌وهوامیانگین دمای سالانه۱۵٫۹ درجهمیانگین بارش سالانه۱۳۵۹ میلیمترروزهای یخبندان سالانه۲۵ روزاطلاعات شهریشهرداردکترثابت‌قدمره‌آوردابریشمنان برنجیبرنجرشته خشکارصنایع دستی مانندانواع رشته دوزیبر پارچه،انواع محصولاتحصیری مانندسفره،زیرانداز، زنبیل،زیر دیگی،پیش‌شماره تلفنی۰۱۳۱وبگاهwww.Rasht.irتابلوی خوش‌آمد به شهربه شهر باران‌های نقره‌ای خوش آمدیدشهر باران های نقره ایرَشْتْ ( آوا راهنما·اطلاعات) (گیلکی: Rèsht) یکی از کلان‌شهرهای ایران و مرکز استان گیلان در شمال ایران و مرکز شهرستان رشت است. اینکلانشهر همچنین بزرگترین و پرجمعیت‌ترین شهر شمال ایران در بین سه استان حاشیه‌ای دریای خزر (مازندران، گیلان و گلستان) محسوب می‌شود(بسیاری از ساکنین رشت و استان گیلان واژه دریای کاسپی را به جای دریای خزر به کار می‌برند).[۱] رشت در ۴۹ درجه و ۳۶ دقیقه طول شرقی و ۳۷ درجه و ۱۶ دقیقه عرض شمالی واقع شده و فاصله آن از تهران ۳۲۵ کیلومتر می‌باشد. همچنین شهر رشت با مساحت ۱۳۶ کیلومتر مربع در زمینی مسطح و هموار به ارتفاع ۵ متر از سطح آب‌های آزاد قرار دارد. بر اساس سرشماری رسمی در سال ۱۳۹۰ جمعیت آن۹۱۸،۴۴۵ نفر بوده‌است.[۲]محتویات  [نهفتن] ۱ نام۲ مردم۳ آب و هوا۴ بارندگی۵ ریزش برف۶ دما۷ پدیده‌ها۸ تاریخچه۸.۱ رویدادهای مهم۸.۲ مرکزیت استان گیلان۸.۳ شکوفایی رشت۹ جای‌ها۹.۱ اماکن دیدنی۹.۲ مؤسسه‌های آموزشی۹.۳ بیمارستان‌های رشت۹.۴ سینماهای رشت۱۰ سوغات رشت۱۱ ورزش۱۲ صدا و سیمای مرکز گیلان۱۳ شهر صنعتی رشت۱۴ شهرهای خواهرخوانده۱۵ نگارخانه۱۶ جستارهای وابسته۱۷ پانویس۱۸ منابع۱۹ پیوند به بیروننام [ویرایش]شهری است معروف از ولایت گیلان . بیه پس ، که ابریشم خوب در آنجا بعمل آید و بند زیر جامه و شلوار نیکو بافند. وجه تسمیه رشت در فرهنگ دساتیر، به معنی گچی که بنّایان، سنگ و آجر را به آن محکم نمایند و در لغت نامه‌های انجمن آراء، آنندراج، فرس اسدی، لغت محلی شوشتری، برهان، ناظم الاطبا و لغت نامه جهانگیری: چیزی که از هم فرو ریزد ـ هر چیزی که از هم فرو ریزد و فروپاشد ـ دیوار مشرف بر افتادن. گچ را نیز گویند که بدان خانه سفید کنند ـ لجن و خاکروبه ـ خاک و گرد ـ خاک را گویند ـ رنگ کرده نیز معنی شده‌است.[۳][۴] رشت (به فتح اول) به معنی در فروافتاده در گودی قرار گرفته یا جای پست است. صفتی بود برای هفته بازار رشت و حومه که روزهای یکشنبه در این شهر و روزهای چهارشنبه در آج بیشه حومه رشت تشکیل می‌شد. رشت بازار یعنی بازار در گودی قرار گرفته و این صفت بدان اعتبار بود که هر پیله‌ور و یا مسافری که از بخشهای جنوبی، مانند رودبار یا از مناطق غربی مانند فومن یا از مناطق شرقی مانند لاهیجان به سـوی رشت حرکـت می‌کرد، از منطقه‌ای بلندتر به ناحیه‌ای که در سطـح پایین قـرار داشت سـرازیر می‌شـد. تدریجاً "بازار" از آخر نام حذف شد و "رشت" باقی ماند.[۵][۶].حمداﷲ مستوفی گوید: رشت از اقلیم چهارم ، هوایش بغایت گرم و متعفن است . حاصلش غله و پنبه و ابریشم و برنج است و مردم آنجا کوهی و بی تمیز باشند. [۷].همچنین گفته می‌شود در ابتدا رشت به صورت قصبه‌ای بزرگ میان یک فضای جنگلی بوده و از آبادی‌های کهن ایران بشمار می‌رفته که نامش در کتاب حدودالعالم به سال ۳۷۲ هجری آمده‌است. در خصوص نام رشت هم نظرات متعددی وجود دارد. از جمله معروف به (بیه) یعنی مصب بین دو رود یا (دارالمرز) یعنی سرزمین پست و گود (جلگه) و یا به نظر علی‌اکبر دهخدا چون ساخت اصلی شهر در سال ۹۰۰ هجری بوده و کلمه رشت در حساب ابجد ۹۰۰ است این نام را انتخاب نمودند. بنا به یک گمانه زنی دیگر نیز: تلفظ دقیق این نام شهر رَشت "رِشت" بوده که آن نیز از بن ریسیدن گرفته شده‌است و دلیل این نام گذاری مطرح بودن این شهر در تولید رشته‌های ابریشمی دانسته شده‌است.[نیازمند منبع]طبق یکی دیگر از گمانه زنی‌ها معنی کلمه رَشت از ترکیب کلمه «رِش» به معنی باران بسیار ریز است. که با پذیرفتن این گمانه زنی می‌توان رشت را به مکانی که در آنجا باران به صورت مداوم می‌بارد پذیرفت. واژه گیلکی «وارش» که به معنی باران است موید این نکته‌است که این واژه مرکب از وا+رش ساخته شده که اصل کلمهٔ مرکب هم پیشوند «وا» معادل «باز» متبادر کنندهٔ «باز باران» یعنی «باران مکرر»است. هر چند بیشترین میزان بارندگی نیز در این استان و کشور به این شهر اختصاص ندارد و نامگذاری مشابه‌ای نیز در استان گیلان مرتبط با بارندگی بر روی شهر یا روستا به صورت مشابه یافت نمی‌شود. [۸][۹]مردم [ویرایش]در شهر رشت لهجه‌های گوناگون از گویش بیه‌پس[۱۰] از زبان گیلکی رایج است. بررسی‌های زبان‌شناسی نشان‌دهنده تغییر زبان در شهر رشت و تمایل به کاربرد زبان فارسی در قشر تحصیل‌کرده‌است.[۱۱][۱۲]مشاهیرنمایی از کتابخانه ملی رشترشت زادگاه و زیستگاه بسیاری از مشاهیر گذشته و معاصر بوده که برخی از آنان نظیر فضل‌الله رضا (واصغ تئوری انفورماسیون)، پروفسور مجید سمیعی (پزشک برگزیده سال ۲۰۰۳ از طرف رویال کالج کانادا)، پرفسور حسن اکبرزاده (احراز کننده مدال درجه یک علمی از موسسه تحقیقات و علوم پاریس) و دکتر بهزاد (پدر زیست‌شناسی نوین ایران) دارای شهرت جهانی هستند که تندیس آنها در یک اقدام کم نظیر توسط شهرداری رشت در سبزه میدان رشت نصب شده‌است. و همچنین: از مفاخر علمی و تاریخی و فرهنگی و ادبی می‌توان ازبزرگان زیر نام برد:میرزا کوچک خان جنگلی، میرزا حسین کسمایی، کوشیار گیلانی، استادپورداوود، هوشنگ ابتهاج(ه. الف. سایه)، محمد علی افراشته، پروفسور فضل‌الله رضا، دکتر حسن عضدی، کریم کشاورز،دکتر محمد معین، علی رضا پنجه ای،عباس امیری، حمیده خیرآبادی،سوسن تسلیمی، فریدون پور رضا، ناصر مسعودی، انوشیروان روحانی، جهان پهلوان محمود نامجوی، خسرو گلسرخی، سبروس شمبسا، محمود اعتمادزاده (م. ا. به آذبن)، محمد روشن، گلچبن گبلانئ، حسبن محجوب،آرسن میناسیان و...مذهب مردم گیلانپیش از ورود اسلام به ایران، گروهی از ساکنان گیلان و دیلمان زرتشتی و گروهی دیگر بت‌پرست بودند. با آنکه دو نفر کشیش مسیحی در دیلمو دو کشیش دیگر در ری و طبرستان وجود داشته‌اند اما آئین مسیحیت پیروان چندانی را در منطقهٔ گیلان به خود جذب نکرده بود. پس از شکست ایرانیان در قادسیه، چهار هزار نفر از سربازان دیلم تصمیم گرفتند به اسلام بگروند و به تازیان در جنگ جلولا کمک کنند، به همین سبب با مسلمانان در کوفه مستقر شدند. از آن به بعد کسانی که از طرف خلیفه بغداد تحت شکنجه و تعقیب بودند می‌توانستند در گیلان پذیرایی شوند.[۱۳] در حال حاضر مذهب اکثریت مردم شیعه دوازده‌امامی است ولی تعدادی اقلیت مذهبی از سال‌های بسیار دور در کنار دیگر مردم رشت زندگی می‌کنند.آب و هوا [ویرایش]رشتنمودار آب و هوا (راهنما)ژفمآمژژآساُند  ۱۶۶ ۱۳۴  ۱۷۱ ۱۸۸  ۲۳۰ ۲۲۱۳  ۱۴۳ ۲۷۱۷  ۷۴ ۳۰۲۰  ۴۰ ۳۰۲۰  ۳۸ ۲۸۱۸  ۵۳ ۲۴۱۴  ۶۲ ۱۹۹  ۱۱۱ ۱۳۵  ۱۱۹ ۱۰۳  ۱۴۸ ۱۰۲میانگین بالاترین و پایین ترین دما به مقیاس سانتیگرادبارندگی به مقیاس میلی‌متر[نمایش]مقیاس فارنهایت و اینچرشت به سبب ریزش باران‌های پیگیر و طولانی به شهر باران معروف شده‌است. در اساطیر ایران باستان الهه باران تیشتر نام دارد و احتمال می‌رود واژهٔ رشت صورت تغییر یافته تیشتر باشد، چرا که آثار بازمانده از فرهنگ ایران باستان در گوشه‌هایی از فرهنگ بومی گیلان نمودهایی کم رنگ به جای گذاشته‌است.آب و هوای گیلان را از نظر جغرافیایی اب و هوای معتدل کاسپین نامیده‌اند که همانند آن نه فقط در داخلهٔ غالب ممالک آسیا، بلکه در هیچ قسمت دیگر ایرانهم مشاهده نمی‌شود، علت این وضع خاص اقلیمی را دو عامل جغرافیایی می‌توان دانست: یکی پستی فوق العاده سواحل و دیگری بادهای منطقه‌ای کاسپین که معمولا در جهت معکوس عقربه‌های ساعت جریان پیدا کرده و در سواحل جنوبی کاسپین بیشتر از مغرب به وزش در می‌آیند.بر اساس آمارهای منتشر شده از سوی سازمان هواشناسی، متوسط بارندگی در سال ۱۳۵ روز است. کمترین بارندگی در ماه‌های تابستان به خصوص مرداد و بیشترین ان در پائیز به ویزه مهر و آبان می‌باشد. ولی این امر ثابت نیست و گاهی ماه‌های فروردین، آبان، دی، بهمن و اسفند دارای بیشترین میزان بارندگی در سال می‌باشد.باران‌های مداوم در رشت و گیلان، مردم این منطقه را وادار نمود، که در ساخت بام‌های خود از پوشش مناسبی بهره گیرند و بهترین و مناسب ترین پوششی که برای بام‌های خود اختیار کرده‌اند، استفاده از سفال بوده‌است، به طوری که این شهر در سال‌های نه چندان دور به شهر بام‌های سفالی مشهور بوده‌است.روایات مسافران و جهانگردان از آب و هوای شهر رشتهمه جهانگردان و مسافرانی که از رشت دیدن کردند، عمدتا از رطوبت هوا و باران‌های آن مطالبی گوناگون نوشته‌اند.گرببایدوف سفیر روسیه در دوران قاجار در نامه‌ای درباره رطوبت هوای رشت می‌نویسد:"رطوبت به قدری زیاد است، که حتی از درز ساعت هم عبور کرده و فنر ساعت زنگ می‌زند"هانری رنه آلمانی که در اواخر قاجاریه به رشت آمده درباره رطوبت منطقه می‌نویسد:"رطوبت به اندازه‌ای در این ناحیه زیاد است، که گمان می‌کنم تا مغز استخوان ما نفوذ کرده باشد"هم چنین مظفرالدین شاه در اولین سفری که به اروپا داشته، در سفرنامهٔ خود دربارهٔ باران رشت می‌نویسد:"صبح از خواب برخواستم. دیگر از دست باران نمی‌دانم چه بنویسم. از یک ساعت به غروب مانده تا الآن که از خواب برخواستم، متصل باران می‌بارد و معرکه می‌کند" [۱۴]بارندگی [ویرایش]آب و هوای رشت معتدل و مرطوب است. میانگین سالانه بارندگی در این شهر ۱۳۵۹ میلیمتر می‌باشد. کم‌باران ترین سال طی ۵۰ سال اخیر سال ۱۹۷۱ با ۹۵۷٫۸ میلیمتر و پرباران ترین سال طی این مدت سال ۱۹۷۲ با ۱۹۶۷٫۶ میلیمتر بارندگی می‌باشد. تعداد روزهای بارندگی در رشت ۱۳۸ روز می‌باشد و حداکثر بارندگی در ۲۴ ساعت در مدت آماری ثبت شده، به میزان ۱۷۰ میلیمتر در تاریخ ۱۹ مهر ۱۳۶۲ ثبت شده‌است. بارندگی‌ها در رشت بر پایه رژیم بارشی سواحل دریای خزر، عمدتاً متاثر از سامانه‌های پرفشار شمالی است.ریزش برف [ویرایش]بر اثر تعداد کم روزهای یخبندان در رشت، ریزش برف‌های سنگین کمتر اتفاق می‌افتد و اگر هم برودت هوا باعث نزول برف شود، پایداری آن درازمدت نیست. نتیجهٔ آمارگیری در مورد ریزش برف در رشت نشان می‌دهد، که در رشت به طور متوسط در سال ۷ روز(۲ روز در دی و ۲ روز در بهمن و ۲ روز در اسفند و ۱ روز در بقیه ماه‌های سال)برف باریده‌است.با وجود این آمارهای، گاه اتفاق می‌افتاد که گیلان و رشت مورد حملهٔ استثنایی سرمای قطبی مرکز پرفشار سیبری، یا مراکز پرفشار قطبی روسیه قرار می‌گیرد و آن وقت است که در این موارد به برف تاریخی زمستان ۱۳۲۸ می‌توان اشاره کرد، که گاهی تا ۲ متر اندازی گیری شده که از نظر مردم رشت به پیله برف(برف بزرگ)خوانده شده‌است. و یا برف زمستان ۱۳۵۰ که ارتفاع آن در رشت تا حدود ۲ متر(و حتی بیشتر)رسیدبرف بهمن ۸۳ رشت:از جمله بی سابقه ترین نزول برف سنگین در رشت، برف بهمن ماه ۱۳۸۳ است که خسارت‌های زیادی به اماکن مسکونی، کارخانجات و مراکز عمومی وارد ساخت. بارش این برف از شامگاه روز یکشنبه ۱۸ بهمن آغاز شد و تا بامداد روز جمعه ۲۳ بهمن ادامه داشت و به گفتهٔ منابع خبری ارتفاع آن به۱/۵ تا ۲ متر رسید و یکی از بی سابقه ترین بارش برف در دهه‌های اخیر بوده به طوری که از سوی مطبوعات و مسئولان به بحران سفید نام گرفت.کل خسارت وارده از سوی مقامات وقت استان ۳۳۳ میلیارد تومان برآورد شد[۱۵]دما [ویرایش]میانگین سالانه دمای هوا در رشت ۱۵٫۹ درجه سانتیگراد است. میانگین حداکثر سالانه دمای هوا ۲۰٫۶ و میانگین حداقل سالانه آن ۱۱٫۳ درجه می‌باشد. اختلاف حداکثر و حداقل دمای سالانه ۹٫۳ درجه‌است. حداقل دمای گزارش شده ۱۹- درجه در ۳۰ دی ۱۳۴۲ و ۱۸- درجه در ۱۴ بهمن ۱۳۵۰ و حداکثر دمای گزارش شده ۴۰ درجه در ۲۳ شهریور ۱۳۷۵ می‌باشد.پدیده‌ها [ویرایش]در تمام طول سال به علت واقع شدن مراکز پرفشار در مناطق سیبری و قطب شمال، جریانات هوا و باد سرد از سمت شمال به استان گیلان می‌وزد، اما در فصول سرد سال گاهی به علت استقرار مرکز کم‌فشار در سطح زمین در منطقه دریای سیاه و یا شمال عراق و یا در شرق ترکیه، جهت وزش باد تغییر نموده و به صورت غیر متعارف از جنوب غربی به سوی گیلان جریان می‌یابد و پدیده فونیا گرم باد گیلان را پدید می‌آورد. این بادهای گرم و خشک از جنوب و جنوب غربی به منطقه گیلان می‌وزند و دمای رشت را در کمتر از چند ساعت تا ۲۰ درجه افزایش می‌دهد. این پدیده معمولاً با بارش باران و گاهی برف خاتمه می‌یابد.همچنین مرکز پرفشار سیبری که ابتدا بر روی سرزمین‌های پوشیده از برف و یخ سیبری شکل می‌گیرد با ویژگی یک توده هوای سرد و سنگین در فصول سرد سال تا اوایل بهار به عرض‌های پائین تر جغرافیایی کشیده‌شده و از جنوب روسیه و از نواحی شمال شرقی کشور وارد ایران می‌شود و بخش‌های وسیعی از کشور از جمله منطقه گیلان را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. در بعضی از سالها این سامانه با هوای پرفشار و سرد اروپایی ادغام شده و ضمن همراهی جریانات ناپایدار تراز میانی جو، در رشت بارش‌های سنگین برف را سبب می‌شوند.[۱۶]تاریخچه [ویرایش]رشت ابتدا قصبه‌ای بود که در میان دو رودخانه گوهررود و سیاهرود قرار داشت و از این جهت نیز قدمت دیرینه دارد ولی از جهت سابقهٔ شهری اولین بار "حمدا... مستوفی " در قرن هشتم هجری از این شهر نام برده‌است. نام قدیمی رشت "دارالمرز"یا " دارالامان" بوده که قبل از این دو به آن "بیه" می‌گفتند. بیه در لغت نامه‌ها، رود و یا مصب بین دو رودخانه معنی شده‌است و چنین به نظر می‌رسد که دلیل این نامگذاری قرار گرفتن آن در میان دو رودخانه‌است که به مثابه حفاظ و دیوار شهر محسوب می‌گردید[۱۷][۱۸] این شهر یکی از مراکز امیرنشین بود که حکامش از امیر بزرگ گیلان بیه‌پس مستقر در دارالملک فومن، تبعیت می‌کردند. [۱۹] در قرن هشتم هجری حمداﷲ مستوفی اولین کسی است که از رشت نام می برد. در زمان صفویان رشت قصبه ای بیش نبوده ولی شاه عباس در آنجا آبادانیهایی کرد و رشت توسعه یافت . در زمان قاجاریه بواسطه ٔ بسط روابط اقتصادی ایران با روسیه و تماس آنها از راه رشت باز هم بر توسعه ٔ این شهر افزود و در زمان ناصرالدین شاه از رشت با سی هزار تن جمعیت یاد شده و بازارهای آن از مال التجاره مملو بوده است . [۲۰] شهر رشت مرکز گیلان و استان یکم کشور است . این شهر در ۳۳۹ هزارگزی شمال باختر تهران و ۳۶ هزارگزی جنوب بندر انزلی واقع شده است.از مرکز شهر و دو طرف ساختمان زیبای شهرداری چهار خیابان وسیع به چهار طرف کشیده شده . بناهای دو و سه طبقه ٔ نوساز و مغازه های معتبر در دو طرف این خیابانها بنا شده است . شهر رشت از نظر شهربانی به پنج بخش زیر تقسیم می گردد: 1- ساغری سازان 2- سبزه میدان و کیاب 3- بازار 4- مرکز شهر 5- زرجوب .جمعیت شهر در حدود یکصدوبیست هزار تن است . تعداد مغازه ها و دکاکین شهر در حدود سه هزاروپانصد باب است . تعداد شماره های تلفن شهر رشت در حدود یکهزار نمره است .در این شهر دو دانشسرا و شش دبیرستان پسرانه و پنج دبیرستان دخترانه و 14 دبستان پسرانه و 16 دبستان دخترانه وجود دارد. کارخانه های شهر رشت بطور اختصار بشرح زیر است : 1- کارخانه ٔ گونی بافی ، تعداد کارگران پانصد تن . 2- کارخانه ٔ بلورسازی ، تعداد کارگران بیست تن . 3- کارخانه ٔ تخم نوغان گیری ، مقدار محصول در سال از 25 تا 30 هزار جعبه . 4- بند پوتین ، تعداد کارگر15 تن . 5- پنج کارخانه ٔ برنج پاک کنی . 6- دو کارخانه ٔآرد. 7- دو کارخانه ٔ پیله خفه کنی . 8- کارخانه ٔ کبریت سازی . 9- چهار کارخانه ٔ جوراب بافی . 10- کارخانه ٔ برق . [۲۱]. [۲۲] محمد معین آراد: مرکز استان گیلان (شهرستان رشت) در میان شاخه های مصبی سفیدرود بنام گوهررود و صیقلان رودبار در جلگه ٔ هموار و سبزی که تا کنار مرداب و بحر خزر امتداد دارد واقع است . جمعیت شهر رشت ۱۲۲۰۰۰ تن است . این شهر زیبا و مترقی در قرن اخیر بزرگترین دروازه ٔ تجارتی ایران در شمال بود و بوسیله ٔ بندرانزلی از طریق روسیه با غالب ممالک اروپای شرقی و مرکزی تجارت داشت. از سوی دیگر بوسیله ٔ جاده ٔ شوسه از طریق قزوین به تهران و از طریق لاهیجان و لنگرود به مازندران و گرگان و از راه بندر پهلوی و طالش به آذربایجان شرقی مربوط است. شهر رشت در زمینهای رسوبی جنوب مرداب بندر پهلوی در ارتفاع هم سطح دریای آزاد قرار گرفته و یکی از مناطق پرباران ایران است که میزان بارندگی سالیانه ٔ آن به ۱/۷۰ متر می رسد و پس از بندر انزلی پرباران ترین منطقه ٔ ایران بشمار می آید، زیرا باران سالیانه ٔ بندر انزلی از دو متر هم تجاوز می کند. هوای شهر اغلب مِه آلود و دارای بخار آب زیاد است و بهمین واسطه هوای رشت سرد نیست ، تمام روزهای یخبندان این شهر در عرض سال از سی روز تجاوز نمی کند، روزهای برفی و یا برف و باران توأم کمتر در این شهر دیده می شود و در سال ۱۳۳۶ ه . ش . تنها یک روز برفی داشته و در سال ۱۳۳۵ ه . ش . دوازده روز برفی در این شهر مشاهده شده است. [۲۳] [۲۴] رابینو در سفرنامه ٔ خود در ضمن بحث از مساجد وبقعه ها و بناهای تاریخی صورت چند سنگ نبشته را آورده که از آن جمله است : صورت کتیبه ٔ سنگی مسجد جامع رشت که در عهد فتحعلی شاه قاجار بسال 1234 هَ . ق . و صورت کتیبه سنگی بقعه ٔ خواهر امام که در عصر ناصرالدین شاه به سال 1272 هَ . ق . نوشته شده است ، و نیز صورت کتیبه ای بر گلدسته ٔ مسجد ساغری سازان رشت منقوش بسال ۱۳۰۴ ه . ق . (از سفرنامه ٔ رابینو ترجمه ٔ وحید مازندرانی صص 258 - 261). [۲۵] و [۲۶] [۲۷] شهرستان رشت : یکی از شهرستانهای هفتگانه استان یکم کشور است . حدود: از شمال به شهرستان بندر انزلی و دریای خزر، از باختر به شهرستان فومن ، از خاور به شهرستان لاهیجان ، از جنوب به شهرستانهای زنجان و قزوین .رویدادهای مهم [ویرایش]در خلال پیکارهای مستمری که برحسب سنت بین امیران و سران گیلان جاری بود، رشت مکرر عرصه پیکار بوده و مکرر دست به دست می‌شد و یا به آتش کشیده می‌شد. تعرض مغولان عهد اولجایتو، تعرض سیدعلیکیا امیر بزرگ گیلان بیه‌پیش، قیام عادل‌شاه، تصرفات روسیان عهد پطرکبیر بیش از ده سال و پیکارهای ایذایی ده ساله با اشغالگران، تعرض قوای آغامحمدخان قاجار از چند جانب به رشت، درگیری قوای آغامحمدخان قاجار با قوای برادرش مرتضی قلیخان، تعرض قوای ژنرال سیسانوف، قیام مشروطه‌طلبان و تصرف شهر، تعرض ناگهانی قوای روس به رشت و اعدام مدافعان، جنگ مجاهدان با اشغالگران انگلیسی و جنگ هفده روزه شهری قوای میرزا کوچکخان با کمونیستهای انقلاب سرخ، اشغال رشت از طرف قوای شوروی در جنگ جهانی دوم، از مهمترین وقایع رشت بین سالهای ۷۰۶ هـ. ق تا ۱۳۲۶ هـ. ش می‌باشد.[۲۸][۲۹] همچنین باید گسترش بیماریهایی مانند وبا و طاعون را به علت تجارت ابریشم و رفت و آمد تجار بین سالهای ۱۲۴۶ تا ۱۲۴۷ هجری نام برد که منجر به کشته شدن عدهٔ زیادی شد بر مصائب فوق افزود. شهر رشت چندین بار بین سالهای ۱۱۲۱ تا ۱۲۶۰ هجری از زمین لرزه و حریق آسیب دیده و باعث کاهش فراوان جمعیت در این شهر گردید. این شهر ۶ بار بین سالهای ۱۱۷۰ تا ۱۳۲۰ دچار حریق گردید. در حریق سال ۱۳۰۴ هجری تمام بازار و دو مسجد و تعداد زیادی از کاروانسراها و حمام ویران گردید و در حریق ۱۳۲۰ هجری در حدود ۱۰۰۰ دکان و ۱۰ کاروانسرا ویران شد.[۳۰][۳۱] رشت چندین بار به وسیله قوای بیه پیش غارت گردید. در سال ۱۰۴۹ تا ۱۰۴۸ هجری قزاقهای «دن» وسی سال بعد «استنکورازین» دوباره آنرا به ویرانی کشید و به سال ۱۰۷۸ هجری غنیمت زیادی از آنجا به دست آورد. در سال ۱۱۳۱ هجری زبر دست خان فرمانده سپاهیان افغان این شهر را محاصره نمود. مردم رشت از پطر کبیر یاری طلبیدند با وجود آنکه رشتی‌ها افاغنه را به عقب نشینی واداشتند نیرویی که پطر کبیر به کمک آنها فرستاده بود مدت ۱۲ سال یعنی از سال ۱۱۳۵ تا ۱۱۴۷ این شهر را در اشغال خود داشتند. در سال ۱۱۶۰ هجری پس از مرگ نادر یکی از فرماندهان سپاه اصلان خان به نام رضا قلی خان با ۱۷۰۰ نفر افغانی از تبریز به رشت آمد و بازرگانان انگلیسی را که در این شهر به سر می‌بردند غارت کرد و آغا محمد خان قاجار در سال ۱۱۹۷ هجری رشت را اشغال نمود. رشت در سال ۱۱۶۵ هجری به وسیله لشکریان محمد حسن خان قاجار ویران گردید و بعدها هم سربازان کریم خان زند آنرا به آتش کشیدند.[۳۲][۳۳]مرکزیت استان گیلان [ویرایش]این شهر از سال ۱۰۰۴ هـ. ق به فرمان شاه‌عباس مرکز استان گیلان و مرکز معاملات نوغان و ابریشم شد که در آن زمان محصول اول گیلان بود. این امر موجب شد که مالکان بزرگ و معامله‌گران ایرانی و روسی و یونانی و ارمنی که سر و کار با نوغان و ابریشم داشتند به این شهر رو کرده و بر وسعت آن بیفزایند. از این زمان سنگفرش بازار و سرپوشیدن خندقهای سرگشاده در نواحی مرکزی شهر شروع شد.[۳۴][۳۵] رشت در فاصلهٔ سالهای ۱۱۵۷ هـ. ق تا ۱۱۸۴ هـ. ق در وسط جنگلی انبوه قرار داشت. در اطراف نقاط اصلی شهر خانه‌ها نزدیک به هم و در بقیهٔ نقاط خانه‌ها بدون هیچگونه نظمی پراکنده بود. در سال ۱۲۲۳ هـ. ق دارای سه‌هزار خانوار بوده، بازارش از چهار کوچه نامنظم که بخشی از آن با نی و حصیرهای تکه پاره پوشانده بودند تشکیل شده بود. این شهر در آن روزگار شش روز با تهران فاصله داشته‌است. این شهر از محلاتی تشکیل شده که نام خود را از زاهدان و عارفانی که در آن سکونت داشتند گرفته‌است مانند سمابجار (صومعه بجار)، چله‌خانه، پیرسرا، استادسرا، آفخرا، علمداران، خواهر امام، سلیمان‌داراب و غیره. سکونت هر یک از زاهدان یا عارفان یا پیران در قسمتی از قصبه یا شهر موجب بود که پیروان آنان مجاور مراد خود جمع شده و کویی تشکیل دهند و نام مراد خود را بر آن نهند. قسمتی از شهر نیز از پیشه‌وران و صنعتگرانی نام می‌گرفت مانند: خمیران یا خمگران، ساغری سازان، صیقلان و غیره.[۳۶]شکوفایی رشت [ویرایش]پس از غلبه مسلمانان بر ایران، اولین بار که نامی از رشت به میان آمد، سال ۶۱ هجری قمری بود. در زمان صفویه به ویژه در دوره شاه اسماعیل صفوی، سرزمین گیلان به دو بخش: «بیه پس» به مرکزیت رشت و «بیه پیش» به مرکزیت لاهیجان تقسیم می‌شد. حکومت بیه پیش از ۹۴۳ هجری قمری به خان احمد گیلانی رسید و شاه طهماسب اول صفوی، حکومت بیه پس را نیز به او سپرد. سرانجام شاه عباس اول صفوی گیلان را تسخیر کرد. در زمان سلطنت شاه عباس اول، گیلان استقلال خود را از دست داد.[۳۷] در سال ۱۰۷۱ هجری قمری، قوای روسیه به دستور پتر کبیر به گیلان حمله برد و رشت را تا سال ۱۱۴۵ هجری قمری در اشغال خود نگه داشت. در سال ۱۰۴۵ هجری قمری شهر رشت به دست استپان رازین روس غارت شد. در سال ۱۷۲۲ میلادی نیز سپاهیان پتر کبیر، رشت را تسخیر کردند. سپس روس‌های بلشویک در جریان تعقیب هواداران تزار رشت را به تصرف خود درآوردند. رشت در طول تاریخ خود، وقایع اسف انگیز فراوانی را از سر گذرانده‌است. در زمستان ۱۲۴۶ هجری قمری، طاعون شدید در گیلان شایع شد و در حدود شش هزار نفر را از پای درآورد. ۵۶ سال بعد شهر به آتش کشیده شد و خسارات فراوان دید. در سال ۱۳۱۶ هجری قمری در رشت شورش نسبتاً دامنه داری علیه قانون خراج راهداری کارگزاران روس که از ساکنان دهستان‌ها دریافت می‌کردند به وقوع پیوست. به هنگام جنگ جهانی اول شهر رشت در معرض تاخت و تاز سپاهیان روس و بعد نیروهای انگلیسی و شورشیان محلی قرار گرفت و خرابی بسیار در آن به بار آورد. در سال ۱۹۲۰ میلادی ارتش سرخ باکو را تصرف کرد و وارد بندر انزلی شد. این کار موجب شد که حکومتی ضد انگلیسی به ریاست میرزا کوچک خان جنگلی در رشت تشکیل شود. انگلیسی‌ها رشت را تخلیه کردند و با آتش زدن انبارهای خود و انهدام پل سفید رود رهسپار بغداد شدند. قوایی از تهران عازم سرکوبی انقلابیون شد. به موجب قرارداد ۱۳۳۹ هجری قمری (۱۹۲۱ میلادی) که بین دولتهای ایران و اتحاد جماهیر شوروی منعقد شد، گیلان و رشت از نیروهای روسی تخلیه شد.[۳۸][۳۹]جای‌ها [ویرایش]اماکن دیدنی [ویرایش]مسجدصفی ازقدیمی ترین مساجد در رشت در سال ۱۸۸۶میلادیاماکن دیدنی رشت از این قرارند:[۴۰][۴۱]آرامگاه خواهر امامآرامگاه میرزا کوچک جنگلی، دلاور نهضت جنگل (واقع در سلیمان داراب)موزه سردارجنگل - خانه میرزا کوچک خان جنگلی (واقع در محله استادسرا)سبزه میدان (شامل کتابخانه عمومی و تندیس‌هایی از مشاهیر گیلان)موزه رشت (تأسیس ۱۳۴۹ - واقع در خیابان بیستون)خانه ابریشمچی (واقع در میدان صیقلان)خانه قدیری رشتخانه حاج میرزا خلیل رفیع (واقع در خیابان استاد مطهری که محل شورای اسلامی شهر رشت می‌باشد)آرامگاه شهیدان (واقع در جوار بیمارستان پورسینا که آرامگاه چهار تن از شهدای جنبش مشروطیت گیلان است)پارک شهر رشت معروف به باغ محتشم (شامل پارک اصلی که سابقه آن به دوره ناصری می‌رسد و عمارت کلاه‌فرنگی رشت و شهربازی)عمارت کلاه فرنگیمسجد صفی (یکی از قدیمی ترین مساجد در رشت)سیاه اسطلخ (یکی از قدیمی‌ترین محله‌های رشت)بازار سنتی رشت (شامل میدان بزرگ و میدان کوچک و چهارسوق‌ها و کاروانسراها است)خانه موسس بانک سپه "موسیو لئوپولد گُدار و خانواده اش" محله استادسرا نبش کوچه آتش نشانیبوستان ملت (واقع در چهارراه گلسار، ابتدای جاده انزلی)بقعه دانای علی (واقع در خیابان بیستون)بقعه بی بی و زینب (واقع در خیابان عطاآفرین کوچه بی بی زینب)موزه میراث روستایی گیلان (واقع در جاده رشت - تهران، پارک جنگلی سراوان)کتابخانه ملی رشت (با قدمتی بالغ بر ۸۲ سال(۱۳۰۶) خورشیدی، واقع در خیابان اعلم الهدی (که اولین کتابخانه ملی در ایران است))کاروانسرای لاتشهرک گلسار رشتشهر بازی رشتشهر شادی رشتقصر بازی رشت (شهر بازی سرپوشیده)مؤسسه‌های آموزشی [ویرایش]شهرداری رشتدانشگاه‌هادانشگاه گیلاندانشگاه علوم پزشکی گیلاندانشگاه جامع علمی کاربردی واحد گیلانآموزشکده فنی و مهندسی شهید چمران رشتآموزشکده دخترانه دکتر معین رشتجهاد دانشگاهی غیر انتفاعی مرکز رشتدانشگاه پیام نور مرکز رشتدانشگاه راهبرد شمالموسسه آموزش عالی سردار جنگلمرکز آموزش عالی جابرابن حیانمرکز آموزش عالی احرار رشتدانشگاه آزاد اسلامیمرکز آموزش عالی کادوس رشتدانشگاه علمی و کاربردی خانه کارگر رشتدانشگاه کوشیاربیمارستان‌های رشت [ویرایش]بیمارستان آریابیمارستان الزهرا (س)بیمارستان امیر المونین (ع)بیمارستان گلساربیمارستان دکتر حشمتبیمارستان رازیبیمارستان شفابیمارستان ۱۷شهریوربیمارستان ولی عصر (عج)بیمارستان سوانح سوختگی و جراحی ترمیمی ولایتبیمارستان پورسینابیمارستان توتونکارانبیمارستان فامیلیبیمارستان حضرت رسول اکرم (ص)بیمارستان بین المللی قائم (عج)(در شرف تاسیس)بیمارستان پارس(در شرف تاسیس)بیمارستان پروفسور مجید سمیعی(در شرف تاسیس)مدرسه‌های سرشناسدبیرستان شاهپور (رشت)راهنمایی، دبیرستان و پیش دانشگاهی میرزاکوچک خان (سمپاد)دبیرستان فروغ (۱۷ شهریور)سینماهای رشت [ویرایش]سینما سپید رودسینما۲۲ بهمنسینمامیرزا کوچکسینماانقلاب (تعطیل شده)سینما آبشار (تعطیل شده)سینما سعدی (تعطیل شده)سینما قدس (تعطیل شده)[۴۲]=== محله‌های رشت === دیانتی،سام(سردارجنگل)،علی آباد، صالح آباد، آب و برق، زیرکوچه، شالکو، احمدیان، پارک شهر، زرجوب، سوخته تکیه، حاجی آباد، بادی الله، ارمنی بولاغ، کرد محله، باقر آباد، ساغری سازان، دانشسرا، جیرباغ، رودبارتان، خمیران زاهدان، دباغیان، کوزه گران، خمیران چهل تن، چله خانه، چمارسرا، کیژده، معین رودخان (شهرک مروارید)، استادسرا،پاسکیاب، سرخه بنده، آتشگاه، صیقلان،کیاب، سبزه میدان، شهرداری، گلسار، بوسار، پیربازار، فخب، پل عراق، استخر، دو برادران، خواهر امام، رشتیان، سلیمان داراب، تازه آباد، منظریه رشت،کوی بیانی، احمد گوراب، جاده لاکان، پل طالشان، آفخرا، آج بیشه، شهرک قدس، سنگ سازی، چهارراه میکائیل،گلباغ نماز، ،نقره دشت،کرف آباد[۴۳]سوغات رشت [ویرایش]گلدوجی، گلیم، بامبو بافی، خراطی، سوفال، پاچ باقلا، گندمین، رشته خشکار، انگور خمس ، دوشاب، مغزحلوا، خکاره دبیج، کدو مربا، اخته، ولش، بادرنگ، بهار نارنج مربا ، پول پرتقال مربا، آب غوره، رب انار، آلوچه، آب کونوس، شاه بلوط، آب خوج، ترش سیب ، ترش انار، خاش کویی، کویی، ترب، فلفل سبز، برگ سیر، سیر ترشی، درار، هفتا بیجار، گینجه واش، خرش، چوواش، چوچاق،تین، بینه، دوشاب برنج، جوکول، برنج ، گلوچه سنتئ، گشتائ برنجئ صندوق بوکال[۴۴] الگو:مدرک معتبرترورزش [ویرایش]ورزش اول و مورد علاقه مردم رشت فوتبال می‌باشد. اما علاوه بر فوتبال، سایر رشته‌های ورزشی از جمله بوکس، سپکتاکرا، فوتسال، پبنگ پونگ، گاراته، تگواندو، شطرنج، والیبال، هاپگبدو و... نیز طرفدارانی در رشت دارد که مردم رشت افتخاراتی را در این رشته‌های ورزشی کسب نموده‌اند.چندین باشگاه ورزشی در شهر رشت فعالیت می‌کنند:باشگاه فوتبال سپیدرود رشت که از سال ۱۳۴۷ تحت عنوان سلامت رشت و از سال ۱۳۵۳ تحت عنوان سپیدرود تاکنون به فعالیت‌های ورزشی پرداخته‌است. [۴۵]باشگاه فوتبال استقلال رشت که از سال ۱۳۶۲ تا ۱۳۸۱ در لیگ‌های سراسری و منطقه‌ای فوتبال ایران شرکت می‌کرد. [۴۶]باشگاه فوتبال پگاه گیلان که در سال ۱۳۸۱ با خرید امتیاز باشگاه استقلال رشت تأسیس و در سال ۱۳۸۷ منحل شد. [۴۷]باشگاه فوتبال داماش گیلان که در سال ۱۳۸۷ با خرید امتیاز باشگاه پگاه تأسیس شد. [۴۸][۴۹]از جمله افراد سرشناس در فوتبال رشت می‌توان به مجید جهانپور، احمد صومی،مسعود فلاح، سید علی افتخاری، بهزاد داداش زاده، امید هرندی، رسول حقدوست و هادی طباطبایی و مرتضئ ابراهبمئ و محمدرضا مهدوئ و افشبن چاوشئ اشاره نمود. [۵۰]شهر رشت دارای دو ورزشگاه عضدی و سردار جنگل می‌باشد که ورزشگاه عضدی بعد از بازسازی یکی از مجهزترین ورزشگاه‌های ایران می‌باشد، ولی گنجایش ورزشگاه سردار جنگل بیشتر است. همچنین در رشت تعداد زیادی سالن سرپوشیده چند منظوره وجود دارد که برای ورزش‌های سالنی فوتسال، والیبال و بسکتبال استفاده می‌شوند. [۵۱]صدا و سیمای مرکز گیلان [ویرایش]شبکه بارانشبکه استانی باران از مرکز رشت روی کانال ۲۸ باند UHF و از فرستنده زیباکنار برای سرتاسر استان گیلان، به صورت ۲۴ ساعته پخش می‌گردد.[۵۲] این شبکه به طور رسمی از سال ۱۳۷۷ فعالیت رسمی خود را آغار نموده‌است، ولی صدا و تصویر تلویزیون در هفتم اردیبهشت ماه‎ ۱۳۴۹ ‎شمسی به خانه‌های مردم رشت رسید و تا قبل از شروع به کار شبکه باران، به صورت پاره وقت برنامه‌هایی را پخش می‌نمود. شبکه باران را می‌توان بر روی ماهواره‌های Badr 5 (ایران ست) و AsiaSat3S و همچنین از طریق اینترنت و به صورت آنلاین، مشاهده نمود. [۵۳]شبکه استانی باران روی کانال۴۶ سامانه دیجیتال ایستگاه آزادگان رشت نیز قابل دریافت است. درحال حاضر حدود ۵۰٪ مناطق گیلان تحت پوشش سامانه دیجیتال می‌باشد که در آینده‌ای نزدیک با راه اندازی دو فرستندهٔ پر قدرت(۶ کیلو وات)شهر‌ها و مناطق بیشتری از استان تحت پوشش سامانهٔ دیجیتال قرار خواهد گرفت.[۱]رادیو گیلانمرکز گیلان از جمله قدیمی ترین مراکز رادیویی و تلویزیونی کشور‎ ‎می باشد که ‎فعالیت خود را ابتدا با تأسیس رادیو در ‏سال ۱۳۳۴ با نصب فرستنده‌ای به‏‎ ‎قدرت‎ ۷۵ ‎وات در اداره پست و تلگراف آغاز کرد. در ابتدا برنامه روزانه ‏خود را‎ ‎روی موج متوسط ۱/۴۴۱ متر برابر با ۶۸۰ کیلو سیکل در دو بخش: از ساعت ۹ تا‏‎ ۵/۱۲ ‎و از ‏ساعت ۳۰: ۱۶ تا ۲۱ پخش می‌کرد و پس از افتتاح فرستنده یکصد‏‎ ‎کیلو واتی ساعات پخش برنامه‌ها به ‏‏۱۹ ساعت رسید (۵ تا ۳۰ – ۲۴) که از‎ ‎این مدت حدود ۶ ساعت تولید محلی است‏‎. امروزه رادیو گیلان یک رادیوی پر شنونده، فعال و سر زنده‌است. رادیو گیلان را می‌توان از طریق اینترنت و به صورت آنلاین نیز دریافت نمود. [۵۴]شهر صنعتی رشت [ویرایش]شهرصنعتی رشت در سال ۱۳۵۳ هجری شمسی تاسیس شد. این شهر صنعتی که یکی از پنج شهر صنعتی بزرگ کشور است در ۱۲ کیلومتری جنوب شهر رشت و در مکانی بسیار زیبا واقع است. تأسیسات زیر بنایی کم نظیر شهر صنعتی رشت، این مکان را در زمره مناسب‌ترین محل‌ها برای اجرای طرح‌های بزرگ صنعتی قرار داده‌است. سهامداران فعلی شهر صنعتی عبارتند از: شرکت شهر صنعتی البرز، شرکت سرمایه‌گذاری بانک صنعت و معدن، سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، شرکت کارگزاری بانک کشاورزی، شرکت ساتکاب وابسته به وزارت نیرو و شرکت خدمات مدیریت غدیر.شهر صنعتی رشت طبق مصوبات اولیه در وسعتی به میزان ۲۲۸۸ هکتار طراحی و ۵۲۰ هکتار آن آماده‌سازی و بخش عمده‌ای به متقاضیان واگذار گردیده‌است که با توجه به برنامه‌ریزی‌های انجام شده، بر اساس تقاضا قابل توسعه می‌باشد.در حال حاضر تعداد ۲۸۰ واحد صنعتی در این شهر وجود دارد که از این تعداد ۱۴۰ واحد در حال کار و ۱۱۰ واحد نیز در حال احداث می‌باشند. اغلب بانک‌ها در شهر صنعتی رشت دارای شعبه بوده و عملیات بانکی در آنها به سهولت انجام‌پذیر است. همچنین شعبه سازمان تأمین اجتماعی در شهر صنعتی افتتاح و کلیه امور بیمه‌شدگان شهر صنعتی در این شعبه انجام می‌شود. دفتر پست نیز در شهر صنعتی از سال‌ها قبل در حال کار بوده و هم اکنون امور کلیه مرسولات از جمله مرسولات خارجی در این شعبه انجام می‌پذیرد.در شهر صنعتی رشت سایر خدمات عمومی از جمله ایستگاه آتش‌نشانی، مرکز مخابرات و پست امداد گاز مستقر و به فعالیت مشغول می‌باشند. [۵۵]شهرهای خواهرخوانده [ویرایش] مسکو، روسیهترابوزان، ترکیهکوتائیسی، گرجستانقازان، روسیهناحیه رشت، تاجیکستانآستاراخان، روسیهمولتان، پاکستاننگارخانه [ویرایش]زمستان رشت هتل کادوس رشت خانه روستایی نمونه در پارک ملت شهر رشت شهرداری رشت مجسمه میرزا کوچک خان خانه میرزا کوچک خان عمارت کلاه فرنگی پارک شهر (باغ محتشم) ورزشگاه عضدی فرودگاه بین‌المللی رشت (سردار جنگل) خانه ابریشمچی خانه قدیری رشته خشکار اشپل مقبره قدیمی میرزا کوچک جنگلی مقبره جدید میرزا کوچک جنگلی مقبره دانای علی

اصفهاناز ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
مختصات: شرقی′۴۰°۵۱ شمالی′۳۹°۳۲ (نقشه)برای دیگر کاربردها، اصفهان (ابهام‌زدایی) را ببینید.اصفهاناصفهاناصفهان°۵۱٫۴۰شرقی °۳۲٫۳۹شمالیاز بالا سمت چپ:پل خواجو، چهل ستون، سی و سه پل،میدان نقش جهان، مسجد جامع اصفهان، مسجد شیخ لطف الله.اطلاعات کلیکشور ایراناستاناصفهانشهرستاناصفهانبخشمرکزینام(های) قدیمیسپاهان، اسپهان،اسپادانا، جی، گی، گابیانمردمجمعیت۱٬۵۸۳٬۶۰۹ نفر(سال ۱۳۸۵)[۱]رشد جمعیت۱٫۰ درصدتراکم جمعیت۵٬۲۴۰[۲] نفر بر کیلومتر مربعزبان‌ گفتاریفارسی، لری بختیاریمذهبمسلمان ۸۴٬۱۳ درصد مسیحی ۱۲٬۵۲ درصد زردتشتی ۳٬۱۴ درصد بقیه ۰٬۵۱ درصدجغرافیای طبیعیمساحت۱۵۲۶۳ کیلومتر مربع.[۳]ارتفاع از سطح دریا۱۵۷۰ [۳]آب‌وهوامیانگین دمای سالانه۱۶میانگین بارش سالانه۲۰۰روزهای یخبندان سالانه۶۰اطلاعات شهریشهردارمرتضی سقاییان‌نژادره‌آوردگز، صنایع دستی،پولکی و نباتپیش‌شماره تلفنی۰۳۱۱وبگاهشهرداریپلاک خودرو ایران ۱۳، ۵۳ [۴]تابلوی خوش‌آمد به شهربه دیار نصف جهان و شهر گنبدهای فیروزه ای خوش آمدید.اِصفَهان (پارسی میانه: اسپاهان)[۵] شهری باستانی-توریستی در مرکز ایران است. این شهر مرکز استان اصفهان و نیز مرکزشهرستان اصفهان است. اصفهان به لحاظ جمعیت پس از تهران و مشهد سومین شهر بزرگ و توسعه‌یافتهٔ ایران و یک‌صد و هفتاد و یکمین شهر پرجمعیت دنیاست.[۵][۶]محتویات  [نهفتن] ۱ مردم۱.۱ زبان۱.۲ دین۱.۳ جمعیت۲ جغرافیا۲.۱ طبیعت۲.۲ آب و هوا۳ پیرامون واژه۴ پیشینه۴.۱ تاریخی۴.۲ معماری۴.۲.۱ پیش از اسلام۴.۲.۲ سلجوقیان۴.۲.۳ صفویان۵ جاهای دیدنی۵.۱ موزه‌ها۶ بناها و مکانهای تاریخی۶.۱ پل‌های تاریخی۶.۲ بازارهای تاریخی۶.۳ مسجدهای تاریخی[۳۱][۳۲][۳۳]۶.۴ خانه‌های قدیمی اصفهان۷ محله ها۸ روز و نماد اصفهان۹ صنعت و اقتصاد۱۰ آموزش عالی۱۰.۱ دانشگاه‌ها۱۰.۲ آموزش و پرورش۱۱ بهداشت و درمان۱۲ حمل و نقل۱۲.۱ فرودگاه۱۲.۲ قطار شهری۱۲.۳ اتوبوس شهری۱۲.۴ تاکسی۱۲.۵ پایانه‌ها۱۳ فضای سبز۱۴ امکانات فرهنگی۱۴.۱ نشریه‌ها۱۴.۲ سینماها و سالن‌های نمایش۱۴.۳ نگارخانه‌ها (گالری)۱۴.۴ کتابخانه‌ها و سالن مطالعه۱۴.۵ فرهنگسراها۱۵ مکان‌های مذهبی۱۵.۱ مسجدها۱۵.۲ حسینیه‌ها۱۵.۳ خانقاه‌ها۱۵.۴ امام‌زاده‌ها۱۵.۵ کلیساها۱۵.۶ کنیسه‌ها۱۵.۷ گورستان‌ها۱۵.۷.۱ آرامگاه‌های علماء و اولیاء۱۶ امکانات ورزشی۱۶.۱ استادیوم ورزشی۱۶.۲ زمین چمن۱۶.۳ سالن سرپوشیده۱۶.۴ استخر۱۶.۵ سایر ورزش‌ها۱۷ غذاهای سنتی۱۸ ره‌آورد شهر۱۹ شهرهای خواهر خوانده۲۰ امنیت۲۱ مشاهیر اصفهان۲۲ نگارخانه۲۳ جستارهای وابسته۲۴ پانویس۲۵ پیوند به بیرونمردم [ویرایش]ساختمان تاریخی شهرداری اصفهانمردم اصفهان به طور عمده فارسی زبان و از ساکنان استان اصفهان و استانهای همجوار می باشند. البته بعد از جنگ تحمیلی شمار زیادی از ساکنان منطقه های جنوب کشور به ویژه خوزستان به اصفهان مهاجرت کردند که بخش قابل توجهی از آنان نیز در شاهین شهر و فولادشهر و بهارستان (اصفهان) زندگی می کنند.زبان [ویرایش]مردم اصفهان به زبان فارسی و لهجه اصفهانی صحبت می کنند. از ویژگی‌های لهجه اصفهانی اضافه کردن حرف « س » به آخر واژگان می باشد، که به جای واژه « است » استفاده می‌شود.کلیسای وانکدین [ویرایش]اسلام دین حاضر شهر محسوب می شود ولی از سده های پیش ارامنه، یهودیان و سایر اقلیتهای مذهبی نیز در شهر زندگی می کرده اند. جلفا که در جنوب اصفهان قرار گرفته منطقه ای است که بیشتر ارمنی نشین می باشد و از منطقه های خوب شهر نیز قلمداد می شود. اصفهان شهری است که اسلام به صورت تدریجی و آرام آرام به رضا و رغبت از سوی مردم اصفهان پذیرفته شد. یکی از صحابه رسول خدا و از شیعیان امام علی(ع) به نام «عبدالله بن بریر خزاعی» اسلام را به اصفهان آورد.[۷]یهودیان اصفهان از قدیمی ترین اهالی این شهر می باشند که در گذشته در محله جویباره (اصفهان) ساکن بوده اند ولی اکنون بیشترشان به خارج کشور مهاجرت کرده اند، معدود یهودی های باقی مانده هم بیشتر در خیابان فردوسی ساکن هستند.دین ارشادی سلیمی اصلا مشخص نیست.جمعیت [ویرایش]طبق سرشماری ایجاد شده در سال ۱۳٩۰، اصفهان دارای ۴،١۶٨،٢١٩ نفر جمعیت بوده است.[۸] اصفهان از دیرباز از مهمترین مراکز شهرنشینی در فلات ایران به شمار می رفته است. در ۵ دیماه ۱۳۱۹ در زمان رضاشاه برای اولین بار در ایران به سبک اروپای در اصفهان از مردم سرشماری بعمل آمد و ۲۰۴ هزار و ۶۰۰ تن را ساکن شهر اصفهان گزارش کردند.جغرافیا [ویرایش]اصفهان در 435 کیلومتری تهران و در جنوب این شهر قرار دارد. شهر اصفهان دارای طول جغرافيايی ۵۱ درجه و ۳۹دقيقه و ۴۰ ثانيه شرقی و عرض جغرافيايی ۳۲ درجه و ۳۸ دقيقه و ۳۰ ثانيه شمالی می باشد. محدوده شهری آن به چهارده منطقه شهری تقسیم می شود و در خارج از محدوده شهری نیز از غرب به سمت خمینی شهر و نجف آباد، از جنوب کوه صفه و سپاهان شهر، از سمت شمال به شاهین شهر و از شرق نیز به منطقه بیابانی منتهی می شود.[۹] سطح شهر از سطح عمومی دریاها حدود ۱۵۷۰ متر ارتفاع دارد و در قسمت شمالی و شرقی به کویر محدود می‌گردد و در قسمت غربی و جنوبی نیز به سلسله کوه های زاگرس منتهی می‌شود. کوهستان کرکس در پنجاه کیلومتری شمال اصفهان و زرد کوه بختیاری در جنوب غربی آن قرار دارد. وجود آبهایی همانند زاینده رود که از کوه های زاگرس به ویژه زردکوه بختیاری سرچشمه گرفته دلیل پیدایش این شهر می باشد. شهر اصفهان بر روی دشتی به نسبت هموار با شیبی در حدود ۲ درصد و به طرف شمال شرقی بنا گردیده است. [۱۰] در طی سده های گذشته نیز به سبب وجود آب فراوانتر و آلودگی کمتر در سمت جنوب غربی توسعه بیشتری یافته است.طبیعت [ویرایش]این شهر در منطقه‌ای نیمه کویری در مرکز ایران و در کنار رودخانهٔ زاینده‌رود قرار گرفته که اززردکوه بختیاری سرچشمه میگیردو به باتلاق گاوخونی میریزدو از مراکز گردشگری، فرهنگی و اقتصادیایران محسوب می شود. زاینده رود بزرگترین رود فلات مرکزی ایران ازکوه‌های بختیاری سرچشمه گرفته و از میان اصفهان می‌گذرد. همچنین جنگل ناژوان از مناطق خوش آب و هوای حاشیه زایند رود می‌باشد، ازدیگرمناطق طبیعی قابل گشت و گذار اصفهان می‌توان به کوه کلاه قاضی و کوه صفه اشاره نمود. منطقه کلاه قاضی یک پارک ملی است با نام پارک ملی کلاه قاضی که محل زیست جانوران زیادی مانند کل، پازن، بز، آهو، و عقاب است. کوه صفه در جنوب شهر اصفهان قرار دارد و برای تفریح مکان مناسبی است.آب و هوا [ویرایش]اقلیم شهر اصفهان در شمال و شرق از منطقه کویری تاثیر گرفته و در جنوب به جهت وجود کوه صفه از هوای خنک تری بهره مند است. آب و هوای اصفهان به طور کلی معتدل و خشک است و مقدار بارش باران و برف به نسبت کمی دارد. حداکثر درجه حرارت در تابستان ۴۰ درجه سانتی گراد است که تابستانهایی گرم و خشک را می سازد.اصفهاننمودار آب و هوا (راهنما)ژفمآمژژآساُند  ۲۰ ۱۰۳−  ۱۰ ۱۶۰  ۴ ۲۴۷ ۰ ۳۱۱۲ ۰ ۳۵۱۷  ۱ ۳۶۱۸  ۱ ۳۳۱۶  ۹ ۲۸۱۱  ۱۹ ۲۲۷  ۱۸ ۱۷۱  ۱۴ ۱۲۳−  ۱۷ ۸۵−میانگین بالاترین و پایین ترین دما به مقیاس سانتیگرادبارندگی به مقیاس میلی‌متر[نمایش]مقیاس فارنهایت و اینچاین شهر در میان سال‌های ۱۰۵۰ تا ۱۷۲۲ میلادی به ویژه در قرن شانزدهم میلادی در میان حکومت صفویان هنگامی که برای دومین بار پایتخت ایران شد، رونق فراوانی گرفت. حتی امروزه نیز شهر مقدار زیادی از شکوه گذشته خود را حفظ کرده است. بناهای تاریخی متعددی در شهر وجود دارد که تعدادی از آن‌ها به عنوان میراث تاریخی در یونسکو به ثبت رسیده‌اند.[۵] اصفهان در سال ۲۰۰۶ به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام انتخاب شد.[۳] این شهر به داشتن معماری زیبای اسلامی و بسیاری از بلوارهای زیبا، پل‌های سرپوشیده، کاخ‌ها، مسجدها و مناره‌های منحصربفرد معروف است. این امر باعث شده است که در فرهنگ ایرانی اصفهان نصف جهان لقب بگیرد.[۱۱] میدان نقش جهان یکی از بزرگترین میدان‌های دنیاست و نمونه برجسته‌ای از معماری اسلامی است که توسط یونسکو به عنوان میراث جهانی ثبت شده است.پیرامون واژه [ویرایش]نوشتار اصلی: پیشینهٔ نام اصفهاناز روزگاران کهن تا کنون به نام‌های: صفاهان، صفویان، پارتاک، پارک، پاری، پاریتاکن، پرتیکان، جی، رشورجی، سپاهان، سپانه، شهرستان، صفاهان، صفاهون، گابا، گابیان، گابیه، گبی، گی و نصف جهان سرشناس بوده‌است.[۱۲] پس از فتح توسط اعراب مسلمان و چون در عربی حرف «پ» وجود نداشته بمرور زمان با لهجه و حرف «ص» بصورت «اصفهان» تلفظ گردید.بیشتر نویسندگان بر این باورند که چون این ناحیه پیش از اسلام، به ویژه در دوران ساسانیان، مرکز گردآمدن سپاه بود و سپاهیان مناطق جنوبی ایران، مانند بختیاری، فارس، خوزستان، سیستانو... در این ناحیه گرد آمده و به سوی محل نبرد حرکت می‌کردند، آنجا را «اسپهان» گفته، سپس عربی شده و به صورت «اصفهان» درآمده‌است.[۱۳]این شهرنام‌های کهن‌تری هم دارد که با نام کنونی آن، هیچ‌گونه پیوندی ندارد، مانند: گابیان، گابیه، جی، گبی، گی، گابا.[۱۳]برخی اصفهان را معرب (عربی شده) اسپهان یا سپاهان می‌نامند به معنی جایگاه سپاه. شاید در ایران باستان این شهر محل تجمع سپاه بوده گه این چنین نامیده شده‌است.[۱۴]پیشینه [ویرایش]تاریخی [ویرایش]نوشتار اصلی: تاریخ اصفهان‎در طول تاریخ به آسانی نمی‌توان رد شهر اصفهان را به طور پیوسته دنبال نمود. هر چند اصفهان در مرکز فلات ایران قرار داشت. به علت آن که در دوران پیش از اسلام گرانیگاه شاهنشاهی‌های هخامنشی تا ساسانی، قلمرو غربی این شاهنشاهی‌ها و به ویژه میان‌رودان بود، این شهر در کانون توجه این دودمان‌ها قرار نداشت. در طول تاریخ تا دوران اسلامی می‌توان در محل فعلی شهر اصفهان ردپای شهرهای مختلفی تحت نام های مختلف، محل های مختلف و حتی مردمان متفاوتی را پی‌گیری نمود.[۱۵] در دوران ساسانیان به دستور یزدگرد اول یک پادگان نظامی احتیاطی برای آموزش و اعزام نیروی کمکی احداث گردید - بغیر از این پادگان نیز سه مرکز نظامی در (مرو) و (گرگان) و (تیسفون) نیز بوجود آمده بود. این مراکز دارای نیروی ثابت بوده و فقط «سپاهان» برای تعلیم و اعزام نیروی کمکی پیش بینی شده بود.اصفهان کنونی در قدیم گابای (جی) نام داشت و در آغاز مرکز قبیله پَرِتاکِن[۱۶] (که نام فریدن از آن به‌جا مانده) بوده‌است.[۱۷]چهارباغ عباسیبه نظر می‌آید نام اسپهان (به معنی جایگاه ارتش) از روزگار ساسانیان به بعد جایگزین نام گی شده‌باشد. آن‌گونه که در سرگذشت‌نامه‌ها آمده، سواره‌نظام ساسانی به هنگام صلح در سبزه‌زارهای پیرامون اسپهان به‌ویژه در بخش غربی این شهر تا دامنه‌های کوه‌ها و سرچشمهٔ زاینده‌رود استقرار می‌یافت.[۱۸] اسپهان از آن‌جا که ولیعهدنشین ساسانیان بود امتیازی نسبت به شهرهای ایران آن زمان به‌دست آورد.[۱۸] در زمان ساسانیان گاه اسپهان و گاه ارمنستان ولیعهدنشین شاهنشاهی ایران بود ولی اسپهان این امتیاز دیگر را نیز داشت که نشیمن‌گاه و قلمرو نفوذ واسپوهران یا اعضای هفت خانواده بزرگ ایرانی صاحب نفوذ در پادشاهی نیز بود.[۱۹]هر چند در دوران اسلامی منطقه جغرافیایی اطراف شهر نام اَسپاهان که نام تقسیم بندی حکومتی زمان ساسانیان بوده‌است را حفظ کرده‌است. در هنگام حمله اسکندر مقدونی به ایران، این شهر مرکز گابیوها[۲۰] بوده‌است و از آن تحت عنوان گابای یا تابای[۲۱] نام برده شده‌است.[۱۵] در سده‌های آغازین اسلامی، منابع اسلامی از دو شهر در مکان فعلی شهر اصفهان نام می‌برند؛ شهری بنام جَی در مکان فعلی محله جی و دیگری شهری در سه کیلومتری غرب جی با نام یهودیه که جمعیتی قابل توجه از یهودیان را در خود جای داده بود.[۱۵] عرب‌ها اسپهان را در سال ۲۳ هجری تصرف کردند و این شهر نیز مانند دیگر شهرهای ایران تا آغاز سدهٔ چهارم هجری زیر سلطهٔ اعراب قرار داشت. در زمان خلیفه منصور عباسی در دهکدهٔ خشینان (احمدآباد امروزی) کاخی بزرگ بنا شد و بارویی به گرد شهر اصفهان کشیده‌شد و خشینان به جویباره (یهودیه) پیوسته‌شد.[۲۲]در سال ۳۱۹ ه.ق. مردآویج زیاری با سپاهش از گیلان، اصفهان را آزاد کرد و این شهر را به پایتختی برگزید و جشن سده را با شکوه بسیار در این شهر برپا کرد.[۲۳] در سال ۳۲۷ قمری این شهر به دست رکن‌الدوله دیلمی افتاد که وی نیز اصفهان را پایتخت خود قرار داد. پس از آن شهر اصفهان پیشرفت پیشین خود را بازیافت و کانون گرد هم آمدن دانشوران و سرایندگان شد.[۲۲]در دوره سلجوقی این شهر به عنوان پایتخت سلجوقیان برگزیده شد. اوج شکوفایی اصفهان به زمان صفویان بر می‌گردد؛ هنگامی که شاه اسماعیل اول کبیر پایتخت صفویه را از قزوین به این شهر منتقل نمود. ناصر خسرو در گذر از اصفهان در سال ۴۴۴ هجری قمری مصادف با ۴۳۲ خورشیدی این شهر را نیکوترین و جامع‌ترین و آبادترین شهر سرزمین پارسی‌گویان شرح داده است:از آن جا برفتیم هشتم صفر سنه اربع و اربعین و اربعمایه بود که به شهر اصفهان رسیدیم. از بصره تا اصفهان صد و هشتاد فرسنگ باشد. شهری است بر هامون نهاده، آب و هوایی خوش دارد و هرجا که ده گز چاره فرو برند آبی سرد خوش بیرون آید وشهر دیواری حصین بلند دارد و دروازه‌ها و جنگ گاه‌ها ساخته و بر همه بارو کنگره ساخته و در شهر جوی‌های آب روان و بناهای نیکو و مرتفع و در میان شهر مسجد آدینه بزرگ نیکو و باروی شهر را گفتند سه فرسنگ و نیم است و اندرون شهر همه آبادان که هیچ از وی خراب ندیدم و بازارهای بسیار، و بازاری دیدم از آن صرافان که اندر او دویست مرد صراف بود و هر بازاری را دربندری و دروازه‌ای و همه محلت‌ها و کوچه‌ها را همچنین دربندها و دروازه‌های محکم و کاروانسراهای پاکیزه بود و کوچه‌ای بود که آن را کو طراز می‌گفتند و در آن کوچه پنجاه کاروانسرای نیکو و در هر یک بیاعان و حجره داران بسیار نشسته و این کاروان که ما با ایشان همراه بودیم یک هزار و سیصد خروار بار داشتند که در آن شهر رفتیم هیچ بازدید نیامد که چگونه فرو آمدند که هیچ جا تنگی موضع نبود و نه تعذر مقام و علوفه...... و من در همه زمین پارسی گویان شهری نیکوتر و جامع تر و آبادان تر از اصفهان ندیدم، و گفتند اگر گندم و جو و دیگر حبوب بیست سال نهند تباه نشود و بعضی چیزها به زیان می‌آید اما روستا همچنان است که بود... [۲۴]معماری [ویرایش]پیش از اسلام [ویرایش]از دوره قبل از اسلام، چیزی به جز بقایای آتشکده‌ای در کوه آتشگاه، اکتشافات اندکی در تپه اشرف و همچنین پل شهرستان (متعلق به دوران ساسانیان) بجا نمانده‌است که از میان آن سه، تنها بنای برپا و برجا پل شهرستان است.بیشتر آثار تاریخی بجا مانده در مربوط به دورهٔ اسلامی است. آثاری از تمامی دوره‌های تاریخی پس از اسلام بجا مانده‌است اما بویژه آثار دو دوره باشکوه از تاریخ اصفهان یعنی دورهٔ سلجوقی و دورهٔصفوی برجستگی ویژه‌ای دارد، که هر کدام دارای ویژگی‌ها و سبک معماری یگانه خود است.سلجوقیان [ویرایش]معماری سلجوقیان - که بویژه در مسجد جامع نمود می‌یابد - ساده و بی‌پیرایه اما با ظرافت فراوان است. از ویژگی‌های دیگر معماری این دوره سکوت و درونگرایی به دور از هر گونه جلوه‌گری آن است. بجای آنکه بیننده تحت تأثیر آنی آن قرار گیرد، آرام آرام زیبائی و عظمت اسرار آمیز آن را در جای خود احساس می‌کند. برخلاف معماری و هنر دوره صفوی که توجه به جلوه‌های رنگ و نور و چشمگیری و درخشندگی از ویژگی‌های آن است. آرامگاه ملکشاه و سلطان سنجر و خواجه نظام الملک از آثار تاریخی این دوره در شهر اصفهان می‌باشد. یکی از قدیمی ترین شهرهای اصفهان شهر گز در ۱۰ کیلومتری اصفهان است یکی از آثار مهم باقی مانده در این شهر مسجد جامع شر مربوط به دوره سلجوقیان است.صفویان [ویرایش]میدان نقش جهان که معماری دوران صفویان در آن کاملا نمایان است.عصر صفوی، عصر کمال و شکوفایی نبوغ معماری و شهرسازی در ایران است. هنرمندان شهر جلفای آذربایجان اوج شکوه معماری ایران را در اصفهان به نمایش گذاشتند. زیباترین و با شکوه‌ترین آثار معماری ایران در همین دوره، توسط معماران خلاق و هنرمندی چون محمدرضا و علی اکبر اصفهانی آفریده شد. در زمان شاه عباس اول صفوی پایتخت از قزوین به اصفهان منتقل شد. اصفهان در مرکز امپراتوری صفوی قرار داشت و نسبت به قزوین به خراسان نزدیک تر بود. موقعیت جفرافیایی این شهر موجب افزایش سرعت عکس‌العمل شاه در مقابل تهدیدات ازبکان و عثمانیانبود.شاه عباس بدون ایجاد تفییرات عمده در بخش قدیمی شهر، بخش‌های جدیدی را به آن افزود. میدان نقش جهان، دولتخانه و خیابان چهارباغ در کنار بخش‌های قدیمی شهر ساخته شدند. از ویژگیهای مهم در شیوهٔ معماری این دوره، علاوه بر استحکام و زیبایی ساختار، درخشش بیان است. در آثار این دوره تابش رنگ و نور، و جذابیت سطوح و شکوه چشمگیر آنها، احساس زیبائی خیره کننده‌ای در بیننده ایجاد می‌کند و طنین رنگها و سطوح مکرر کاشیهای درخشان به منظره‌ای شفاف، مجرد و روحانی تبدیل می‌شود. معماری این دوره از لحاظ وسعت و کارآیی، بسیار متنوع است و در تمامی ابعاد حیات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مردم حضوری زنده و پویا دارد. باشکوه‌ترین مساجد، عظیمترین میدانها، زیباترین پلها و خیابانها، بزرگ‌ترین بازارها، مدرسه‌ها، و کاروانسراها در این عصر ساخته شد. و همه در نوع خود در اوج کمال هنری، استحکام و کارآیی و بعضی چنان باشکوه و زیبا و کامل، که گاهی نمی‌توان باور کرد که انسانی ناچیز آن را پدید آورده باشد.مسجد امام واقع در میدان نقش جهان از زوایه ای دیگرجاهای دیدنی [ویرایش]اصفهان سرشار از آثار هنری و تاریخی است که میدان نقش‌جهان، مسجد امام، خانه خان (خوراسگان)، امام زاده ابو العباس (خوراسگان) مسجد شیخ لطف الله، منار جنبان، برج کبوترخانه، گذر چهارباغ عباسی، سبزه میدان، کاخ چهلستون، آتشگاه اصفهان، کاخ عالی‌قاپو، کاخ هشت‌بهشت، کلیسای وانک، حمام علیقلی آقا، مدرسه چهارباغ و هتل عباسی از بارزترین آنها هستند.[۲۵][۲۶][۱۳][۲۷]موزه‌ها [ویرایش]اصفهان به جهت داشتن موزههای مختلف و با ارزش مشهور است که از آن میان می توان به موزه‌های زیر اشاره نمود.[۲۸]موزه هنرهای معاصر اصفهانموزه هنرهای تزیینی اصفهانموزه صنایع دستی و هنرهای سنتی اصفهانکاخ موزه چهل ستونموزه کلیسای وانکموزه تاریخ طبیعی اصفهانموزه علوم و فنون آموزش پرورش اصفهانموزه آب اصفهانموزه شهدای اصفهانگنجینه سنگ نوشته‌های تخت فولادباغ موزه پروانه‌هابناها و مکانهای تاریخی [ویرایش]پل‌های تاریخی [ویرایش]سی و سه پلپل چوبی، پل شهرستان، پل مارنان، سی و سه پل یا پل الله وردیخان و پل خواجو و پل زمان خان [۲۹]بازارهای تاریخی [ویرایش]بازار اصفهان، بازار قیصریه اصفهان یا بازار صفویه یا بازار سلطانی، بازار شاهی یا بازارچه بلند بازار دردشت، بازار بیدآباد، بازار ریسمان، بازار غاز، بازارهای معروفی اطراف میدان نقش‌جهان: بازار مسگرها، بازار هنر، بازار ترکش‌دوزها، بازار کلاهدوزها، بازار لواف‌ها و بازار آهنگرها[۳۰]مسجدهای تاریخی[۳۱][۳۲][۳۳] [ویرایش]مسجد جامع کوله پارچهمسجد علیمسجد اماممسجد حکیممسجد جامعمسجد حاج محمدجعفر آباده‌ایمسجد علیقلی‌آقامسجد قطبیهمسجد ایلچیمسجد آقا نورمسجد رکن الملکمسجد سیدمسجد رحیم خانمسجد صفامسجد ذوالفقارمسجد خانمسجد شیخ لطف اللهمسجد مصریمسجد جمعهمسجد لنبانمسجد مقصودبیکمسجد امام-نقش جهانخانه‌های قدیمی اصفهان [ویرایش]به علت وجود بافت قدیمی و معماری زیبای شهر اصفهان، خانه‌های قدیمی بسیاری در این شهر وجود دارد. برخی از این خانه‌ها امروزه توسط میراث فرهنگی بازسازی شده و بصورت موزه درآمده است. همچنین برخی از این سراهای قدیمی با تغییر کاربری در حال استفاده می باشد. تالار تیموری (موزه تاریخ ملی) به عنوان موزه تاریخ ملی، توحیدخانه به عنوان دانشکده معماری دانشگاه هنر اصفهان و عمارت رکیب خانه به عنوان موزه هنرهای معاصر اصفهانمورد استفاده و بهره برداری است. خانه‌های: حاج رسولی‌ها، شیخ الاسلام، خانه مشروطه، حاج مصورالملکی، یداللهی، قدسی، خانه نیلفروشان،مجتهدزاده، حقیقی، داوید(داود)، سوکیاس، مارتا پیترز، پطروس، سرتیپی، منعمیان، وثیق انصاری، بهشتیان، اعلم و قزوینی‌ها از خانه‌های قدیمی و دیدنی اصفهان می‌باشد. [۳۴] همچنین بتازگی بدست زوجی ایرانی و غیر اصفهانی خریداری و بازسازی شده که باعث حفظ و بقای آن گشته است. این خانه دارای سابقه ای پانصد ساله می باشد که ابتدا به عمه شاه عباس تعلق داشته است. [۳۵] موقعیت این اثر تاریخی در نزدیکی مسجد جامع اصفهان وحمام شیخ بهایی است که در مرکز بافت تاریخی شهر قرار گرفته است. [۳۶]محله ها [ویرایش]این شهر به عنوان یکی از کلان شهرهای ایران دارای محله های بسیاری هست که برخی از آنها بسیار قدیمی و همراه با بافت سنتی می باشند. تعدادی از محله های قدیمی هنوز به همین نام پا برجای می باشند. برخی از محله های قدیم و جدید اصفهان چنین نام دارند:کوله پارچهآسنجانآفارانالیادراناحمدآبادامین آبادباغاتبابوکانباغ همایونباقالا فروشانبید آبادباغ جنتبرزانپاچنارپاقلعهپایین دروازهپشت مطبختخت گنبدترواسکان (تل واژگون)جلفاجماله کلهجویبارهجاوانطوقچیکنگازچهارسوق شیرازی‌هاچرخابچمبلانچنار سوختهحسن‌آبادحسین‌آبادحیدرخانهخاوجانخواجوخوراسگانجنیرانجروکان - (ماربین)جوزدانجیخلجادرباغشاهدردشتدرکوشکدروازه نودستگردهدستگرد خیاردولتدهنوسپاهان شهرسعادت آبادسودانسیچانسینه پایینیشهشهان - (شاه شاهان)شمس آبادشیخ یوسفشیشصحرا روغنطوقچیظلهعباس‌آبادعلی‌آبادفلفل‌چیفردوانقبله دعاقصر منشیقینانکارلادانکسارهکوجانکوهانستانکرّانزهرانگلبهارگود مقصود بیکگورتان ماربینرهنانلادانلتورلنبانمارنانمارچینمحله نومردآویجمستهلکمسجد حکیممشتاقمفت آباد - حجتیهمیدان قدیمنصرآبادنیماوردیزدآبادولدانهزارجریباسپاداناکوه نورروز و نماد اصفهان [ویرایش]نگاره تاریخی منقوش بر کاشی کاری‌هایسردر قیصریه که با اقتباس از صورت فلکی برج قوس (آذر) طراحی شده‌است، به عنوان نماد اصفهان شناخته شده است.در بهمن‌ماه سال ۱۳۸۳ پس از پیشنهاد گزینش روز اصفهان از سوی دکتر شاهین سپنتا و استقبال برخی از سازمان‌های غیردولتی اصفهان از این پیشنهاد، تلاشی برای گزینش روز اصفهان آغاز شد. در اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۴ پس از فراخوان «هم اندیشی برای نام گذاری روز نکوداشت اصفهان» روز «یکم آذرماه» هر سال از سوی بیش از ۳۰ نفر از اصفهان شناسان به عنوان «روز نکوداشت اصفهان» گزینش و تصویب شد و بر اساس پیشنهاد دکتر لطف الله هنرفر نگاره تاریخی منقوش بر کاشی کاری‌های سردر قیصریه اصفهان را که با اقتباس از صورت فلکی برج قوس (آذر ماه) طراحی شده‌است، به عنوان نماد اصفهان برگزیدند.دلیل انتخاب آنها این بود که بر اساس مستندات تاریخی زایچه شهر اصفهان در ماه آذر (قوس) است.[۳۷][۳۸][۳۹]در متن بیان نامه مصوب اصفهان شناسان آمده است:«...از آنجا که احداث باروی حفاظتی یا حصار بزرگ اصفهان به منظور تضمین امنیت شهر تاریخی اصفهان در دوران دیلمیان و در زمان رکن‌الدوله دیلمی (۲۹۲ - ۳۶۶ هجری قمری) صورت گرفت و برپایی این باروی امنیتی به عنوان نقطه عطفی در تاریخ اصفهان شناخته می‌شود، یاد روز آن رویداد تاریخی از این روی شایسته تر از دیگر پیشنهادها است. همچنین چون در آن زمان برپایی باروی بزرگ اصفهان بر بنیان زایچه این شهر در آذر ماه (برج قوس) صورت گرفت، لذا روز یکم آذرماه هر سال (مطابق با ۲۲ نوامبر) به عنوان روز نکوداشت اصفهان برگزیده می‌شود. همچنین نگاره تاریخی منقوش بر کاشی‌کاری‌های سردر بازار قیصریه اصفهان که با اقتباس از صورت فلکی برج قوس (آذر ماه) و با محتوایی متعالی طراحی شده‌است، به عنوان نماد این روز گزیده شد.» از آن سال تاکنون، هرساله سازمان‌های مردم نهاد اصفهان و سازمان‌های دانشجویی دانشگاه‌های اصفهان یکم آذرماه را به عنوان روز اصفهان و هفته اصفهان را از یکم تا هفتم آذرماه گرامی می دارند. انجمن دوستداران اصفهان نیز شعار «اصفهان برای همیشه، برای همه» را به عنوان آرمان مشترک همه دوستداران اصفهان برگزیده است که بر پوسترهای روز اصفهان به چشم می خورد.برخی نیز سوم اردیبهشت را به عنوان زادروز شیخ بهایی، روز اصفهان می‌دانند در حالی که او در روز ۲۶ ذیحجه سال ۹۵۳هجری قمری برابر با ۸ اسفندماه سال ۹۲۵هجری شمسی متولد شده است ولی در تقویم رسمی کشور سوم اردیبهشت، روز شیخ بهایی نام گرفته و اخیرا نیز این روز، روز ملی کارآفرینی نامیده شده است.[۴۰]فروش و تولید صنایع دستیفرش اصفهانی ساخته شده از پنبه ابريشم و فلز متعلق به سده هجدهم میلادیصنعت و اقتصاد [ویرایش]قلمزنی از صنایع دستی مهم اصفهان می‌باشد. قوری و سماور قلمزنی در میدان نقش جهان (امام خمینی) اصفهاناقتصاد سنتی استان مبتنی بر صنایع دستی چون قالی بافی، ابریشم بافی، قلمزنی، منبت کاری، زری بافی، خاتم کاری، ملیله دوزی، مینیاتور،سفالگری، میناکاری، فلزکاری، فیروزه کوبی، نقره سازی، کاشی سازی، قلمکاری و پولک دوزی از صنایع زیبای اصفهان است که امروزه رونق خوبی نیز در بخش جهانگردی دارد. صنایع بزرگی چون ذوب آهن، مجتمع فولاد مبارکه، پالایشگاه، پلی اکریل و همچنین کارخانه جات متعدد سرامیک و کاشی سازی و معادن سنگ و سنگبری از علل صنعتی شدن و اقتصاد قوی استان محسوب می‌شود. از صنایع دیگر استان که می‌توان فهرست وار به برخی اشاره نمود: ظروف چینی، سرامیک، تولید لوازم خانگی، کارخانه تولید سیمان، ورق موجدار، صنایع خودروسازی، صنایع نظامی، صنایع هواپیماسازی، ساخت لوازم و تاسیسات گازی، صنایع مواد غذایی، فرآورده‌های لبنی، ریسندگی، نساجی و …می باشند.آموزش عالی [ویرایش]دانشگاه‌ها [ویرایش]اصفهان به عنوان یکی از شهرهای علمی ایران نقش مهمی در تولید و آموزش علم در ایران دارد. دانشگاه هنر اصفهان، دانشگاه اصفهان، دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، دانشگاه فنی حرفه ای شهید مهاجر اصفهان، دانشگاه شیخ بهایی، ، دانشگاه فارابی و دانشگاه پیام نور مرکز اصفهان،دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمینی شهر ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان و دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد از دانشگاه‌های مهم اصفهان می‌باشند.آموزش و پرورش [ویرایش]اصفهان دارای شش ناحیه آموزشی است که آموزش مدرسه‌های کودکستان، پیش‌دبستانی (آمادگی)، دبستان، راهنمایی، دبیرستان، هنرستان وپیش‌دانشگاهی را هدایت و نظارت می‌کنند. هنرستان هنرهای زیبا از مهمترین مرکزهای آموزش هنری ایران بوده که بیش از هفتاد سال پیشینه دارد.بهداشت و درمان [ویرایش]نوشتار اصلی: بهداشت و درمان در اصفهان‎اصفهان یکی از مرکزهای اصلی و تاثیرگذار برای درمان بیماران در ایران محسوب می شود. حدود سی بیمارستان، بیست درمانگاه، دههاانجمن و نهاد پزشکی و بهداشتی در این شهر فعالیت دارند. همچنین شهرستان اصفهان دارای ۱۴۷ آزمایشگاه، ۲۵۴ داروخانه، ۸۷ مرکز پرتونگاری و ۲۰۸ مرکز توانبخشی است. [۴۱]حمل و نقل [ویرایش]فرودگاه [ویرایش]فرودگاه بین المللی اصفهان که "شهید بهشتی" نام دارد در شمال شرقی شهر و در ۱۸ کیلومتری شهر واقع شده است.از این فرودگاه روزانه ۳۶ پرواز در مسيرهای ورودی و خروجی و ۲۵۰ پرواز هفتگی به ۲۱ مقصد در داخل و خارج از ایران صورت مي‌گيرد که روزانه ۴۰ هزار مسافر از طریق این فرودگاه مسافرت می‌کنند.[۴۲]قطار شهری [ویرایش]قطار شهری به نام متروی اصفهان نیز معروف است. این شبکه به سبب گذر از منطقه‌های باستانی این شهر با مخالفان بسیاری همراه گشته و تاکنون به منطقه‌های باستانی همانند: خیابان چهار باغ و سی و سه پل آسیب رسانده است. شبکه درون شهری مترو دارای ۲ خط جداگانه می باشد. خط شماره یک شمالی - جنوبی و دارای بیست و یک ایستگاه است. این خط از شمال غربی آغاز شده و به کوه صفه در جنوب ختم می‌شود. خط شماره دو نیز محور شرقی - غربی دارد که بیست و یک ایستگاه را شامل می‌شود. این خط از شمال شرقی آغاز می شود و تا خمینی شهر ادامه می‌یابد.[۴۳]اتوبوس شهری [ویرایش]سازمان اتوبوسرانی اصفهان برای خدمات رسانی به مردم ۱.۳۰۰ دستگاه اتوبوس در اختیار دارد که در تمام مسیرهای شهری تردد دارند[۴۴]. از شهریور ماه ۱۳۹۰، نخستین خط اتوبوس تندرو (BRT) اصفهان راه‌اندازی شد. این مسیر شرقی-غربی، از میدان آزادی تا خیابان شفق امتداد دارد.تاکسی [ویرایش]نوشتار اصلی: فهرست تاکسی تلفنی‌های شهر اصفهان‎علاوه بر حضور تاکسی بی‌سیم هماهنگ با سامانه یکپارچه کشوری (۱۳۳)، نزدیک به ۳۰.۰۰۰ تاکسی گردشی، خط ویژه (مانند تاکسی فرودگاه و تاکسی پایانه مسافربری)، تاکسی بانوان، دفتر تاکسی تلفنی و مسافربرهای شخصی در شهر فعالیت دارند که از آن میان ۹.۵۰۰ تاکسی پلاک قرمز (رسمی) می‌باشند. [۴۵]پایانه‌ها [ویرایش]به جهت رفاه مسافران پایانه‌های مسافربری اصفهان در چهار جهت شهر قرار دارند که در این میان پایانه صفه و کاوه نقش اساسی‌تری در جابجایی مسافر دارا هستند.پایانه مسافربری زاینده رود در غربپایانه مسافربری جی در شرقپایانه مسافربری صفه در جنوبپایانه مسافربری کاوه در شمالفضای سبز [ویرایش]اصفهان دارای سه هزار و هفتصد هکتار ( ۳۷ ميليون متر مربع) فضای سبز شهری است [۴۶] که با داشتن سرانه فضای سبز ۲۴ متر مربع بالاترین رتبه را در سطح کلان شهرهای ایران دارد. همچنین مقدار این سرانه تا سال ۱۳۹۵ به ۳۲ متر مربع خواهد رسید که با توجه به آلاینده های زیست محیطی اصفهان این سرانه باید به ۴۰ متر مربع افزایش پیدا کند. بوستانهای کنار و مشرف بر زاینده رود که به بوستانهای ساحلی نیز مشهور هستند از مهمترین فضاهای سبز اصفهان می باشند. زیباترین و منحصر بفردترین فضای سبز اصفهان بوستان جنگلی ناژوان است که در غرب اصفهان و در کنار زاینده رود قرار دارد. نام برخی از بوستانهای ساحلی و غیر ساحلی چنین است: بوستان های ساحلی: ناژوان، سعدی، زاینده رود، کودک، ملت، آیینه خانه، آبشار، مشتاق و باغ گلها. بوستانهای غیر ساحلی: قلمستان، نقش جهان، استقلال، باغ فدک و باغ غدیر.امکانات فرهنگی [ویرایش]نشریه‌ها [ویرایش]روزنامه‌های نسل فردا، اصفهان امروز، اصفهان زیبا و نصف جهان از روزنامه‌های محلی می‌باشند و همچنین نزدیک به یکصد هفته نامه، ماهنامه و فصلنامه در اصفهان به چاپ می رسد.[۴۷]سینماها و سالن‌های نمایش [ویرایش]اصفهان دارای بیش از ۱۰ سالن سینما می‌باشد. مجموع ظرفیت این سینماها برابر با ۷۳۰۰ نفر می‌باشد. همچنین ده‌ها سالن نمایش و همایش نیز در اصفهان وجود دارند که برخی از آنها به صورت خصوصی اداره می‌شوند.فهرست سینماهای اصفهان به شرح زیر می‌باشد:سپاهانخانواده (چهارباغ)قدسفلسطینایرانساحلفرشچیانمهتابفرهنگیانسینما ملک شهرنگارخانه‌ها (گالری) [ویرایش]برخی از نگارخانه‌های اصفهان را نیز می توان چنین نام برد: نگارخانه زاینده رود، نگارخانه بدرالسما، نگارخانه سایه، نگارخانه کوثر و نگارخانه کلاسیک.کتابخانه‌ها و سالن مطالعه [ویرایش]در اصفهان بیشتر از بیست کتابخانه در کنار بیست فرهنگسرا فعالیت دارند. که معروف‌ترین آنها به این ترتیب است:کتابخانه مرکزی شهرداری اصفهانکتابخانه ابن بابویهکتابخانه میردامادکتابخانه صائب اصفهانیکتابخانه ولی‌عصرکتابخانه توحیدکتابخانه عمومی میرداماد و تخصصی حقوق شهروندکتابخانه عمومی فاطمه زهرا و کتابخانه گویا اختصاصی نابینایانهمچنین در حدود سی سالن مطالعه در شهر اصفهان وجود دارد. در بیشتر مناطق شهری و به کوشش شهرداری مناطق سالن‌های مطالعه جهت استفاده عمومی ساخته شده است که برخی از آنها به شرح ذیل می‌باشند از جمله سالن مطالعه کوی بهار، سالن مطالعه کوی امیریه، سالن مطالعه کوی کشاورزیفرهنگسراها [ویرایش]در اصفهان حدود بیست فرهنگسرا فعالیت دارد.مکان‌های مذهبی [ویرایش]مسجدها [ویرایش]نوشتار اصلی: فهرست مسجدهای اصفهاناصفهان دارای ۸۱۶ مسجد، ۹۳ تکیه و حسینیه و همچنین ۱۴۴ عبادتگاه اسلامی است. [۴۸] مسجد امام، مسجد سید، مسجد جامع و مسجد مصلی از جمله معروف‌ترین و قدیمی‌ترین مساجد اصفهان به حساب می‌آیند.حسینیه‌ها [ویرایش]نوشتار اصلی: فهرست حسینیه‌های اصفهان‎یکی از حسینیه‌های بزرگ اصفهان، حسینیه بیت العباس است که در خیابان توحید نبش خیابان نظر غربی قرار دارد. همچنین حسینیه آفاران که در محله آفاران واقع در خیابان شهیدان غربی است.خانقاه‌ها [ویرایش]از دیرباز در شهر اصفهان تعدادی خانقاه منعلق به فرقه‌های مختلف درویشان وجود داشته است. بعضی از این خانقاه‌ها به واسطه فشار دستگاه‌های امنیتی تعطیل یا مستقیما توسط خود حکومت تخریب گشته است که خانقاه درویشان گنابادی واقع در گورستان تخت فولاد از آن جمله است.[۴۹] البته هنوز هم بعضی از خانقاه‌ها فعال می‌باشند که خانقاه علی بن سهل واقع بر سر آرامگاه وی از آن جمله می‌باشد.امام‌زاده‌ها [ویرایش]نوشتار اصلی: فهرست امام‌زاده‌های اصفهان‎امامزاده‌های: امام زاده ابوالعباس و اسحاق ،دوقلو شریف،امام زاده (شاهزاده عبدالله)، امام‌زاده ابراهیم طوقچی،امام زاده محسن، امام‌زاده جوربران شمالی، امام‌زاده باباقاسم، زینبیه، امام‌زاده شمس الدین از زیارتگاه محسوب می‌شوند.کلیساها [ویرایش]نوشتار اصلی: فهرست کلیساهای اصفهاندر این شهر کلیساها و کنیسه‌های بسیاری وجود دارد که بخش عمده ای از کلیساها در منطقه جلفا می باشند. برخی از کلیساهای شهر از سده هفده میلادی بجای مانده اند که معروفترین و قدیمی ترین آنان کلیسای وانک، کلیسای مریم مقدس، کلیسای گئورگ، کلیسای حضرت لوقا، کلیسای سن استپانوس، کلیسای هاکوپ، کلیسای نرسس و سرکیس . در این میان کلیسای هاکوپ مقدس قدیمی ترین کلیسای اصفهان می باشد.کنیسه‌ها [ویرایش]نوشتار اصلی: فهرست کنیسه‌های اصفهانبیشتر کنیسه‌های اصفهان در محله جویباره که یهودی نشین بوده قرار گرفته‌اند. کنیسه عمو شعیا قدیمی‌ترین کنیسه اصفهان می‌باشد که در همین محل قرار گرفته است. در سال ۱۳۵۰ و بر اساس پژوهش‌های لطف الله هنرفر تعداد کنیسه‌های اصفهان بیست عدد ثبت شده ولی در حال حاضر تعدادی از آنها از بین رفته است.[۵۰]گورستان‌ها [ویرایش]نوشتار اصلی: فهرست گورستان‌های اصفهان‎باغ رضوان گورستان فعلی و فعال اصفهان و تخت فولاد گورستان قدیمی و تاریخی اصفهان است که به عنوان یکی از قدیمی‌ترین و بزرگترین آرامگاه های ایران نیز شناخته می شود. این آرامگاه از از تکیه‌های مختلفی تشکیل شده که چهارده تکیه همانند: تکیه سید العراقین، تکیه میر فندرسکی و تکیه آقا حسین خوانساری مربوط به دوره صفوی است. و نزدیک به سی تکیه و مسجد همانند:تکیه میر محمد صادقی که جزیی از تکیه سادات محسوب می شود تکیه شهشهانی، تکیه واله، مسجد رکن الملک، تکیه بختیاریها و تکیه کلباسی (ابوالمعالی) از دوره قاجار هستند. همچنین شش تکیه نیز همچون تکیه لسان الارض از تکیه های گلستان شهدای اصفهان محسوب می شوند.آرامگاه‌های علماء و اولیاء [ویرایش]آرامگاه‌های علامه مجلسی، علی بن سهل و صاحب بن عباد نیز از مکانهای متبرک اسلامی موجود در شهر اصفهان به شمار می‌روند.امکانات ورزشی [ویرایش]نوشتار اصلی: ورزش در اصفهان‎شهر اصفهان به عنوان یکی از قهرمان پرورترین شهرهای ایران به حساب می‌آید به طوریکه اکثر ورزشکاران یا تیم‌های ورزشی آن دارای ترازهای بالا در مسابقات کشوری و رقیب سرسخت ورزشکاران پایتخت می‌باشند.دو باشگاه بزرگ سپاهان و ذوب آهن در اکثر رشته های ورزشی در رده های اول کشور میباشند .استادیوم ورزشی [ویرایش]در حدود 5 استادیوم حرفه‌ای فوتبال در اصفهان وجود دارد که بدین شرح است:استادیوم نقش جهان اصفهان واقع در بلوار بعثت (کمربندی شمال)استادیوم فوتبال تختی اصفهان واقع در چهار راه تختیاستادیوم ۲۲ بهمن اصفهان که متعلق به ارتش است. واقع در نبش بلوار صفه و بلوار دانشگاه اصفهاناستادیوم پلی اکریل اصفهان که متعلق به شرکت پلی اکریل است. واقع در خیابان آتشگاه "مجموعه فرهنگی تفریحی بهشت زیبای اصفهان"استادیوم انقلاب اصفهان واقع درمیدان آزادیزمین چمن [ویرایش]دانشگاه اصفهان : دانشگاه اصفهان، اواسط بلوار اصلی ‏۳۱٫۸″ ۳۹′ ۵۱°شرقی ‏۱۰٫۸″ ۳۷′ ۳۲°شمالیباشگاه پاس اصفهان (نیروی انتظامی) : بزرگراه اصفهان - شیراز، پل راه آهن. خیابان انتظام، جنب ستاد فرماندهی انتظامی استان اصفهان ‏۱۹٫۵″ ۴۱′ ۵۱°شرقی ‏۳۰٫۹″ ۳۲′ ۳۲°شمالیباشگاه مقاومت اصفهان (سپاه پاسداران) : بلوار صفه، جنب ستاد فرماندهی سپاه صاحب الزمان استان اصفهان، مجموعه ورزشی شهید آقابابایی ‏۵۳″ ۳۸′ ۵۱°شرقی ‏۱۵″ ۳۶′ ۳۲°شمالیباشگاه آب منطقه‌ای : خیابان مشتاق سوم، بعد از پل شهرستان، مجموعه ورزشی سازمان آب منطقه‌ای اصفهان ‏۴۱″ ۴۳′ ۵۱°شرقی ‏۲۴٫۷″ ۳۷′ ۳۲°شمالیباشگاه پلی اکریل اصفهان : خیابان آتشگاه، مجموعه تفریحی ورزشی بهشت زیبای اصفهان ‏۳۸٫۴″ ۳۴′ ۵۱°شرقی ‏۱۲٫۴″ ۳۹′ ۳۲°شمالیباشگاه راه آهن اصفهان : بزرگراه اصفهان - شیراز، ایستگاه راه آهن اصفهان، ورودی بلوار اختصاصی ‏۲۳٫۵″ ۴۱′ ۵۱°شرقی ‏۳۰″ ۳۳′ ۳۲°شمالیباشگاه پیام مخابرات اصفهان : خیابان امام خمینی، بعد از سه راه عاشق آباد ‏۰٫۳″ ۳۶′ ۵۱°شرقی ‏۱۲″ ۴۳′ ۳۲°شمالیسالن سرپوشیده [ویرایش]در اصفهان سالن‌های متعدد ورزشی اعم از دولتی یا بخش خصوصی فعال هستند. بعضی از این سالنها عبارتند از:سالن ورزشی تختی اصفهانسالن نقش جهان اصفهانسالن پیروزی اصفهانسالن مخابرات اصفهانسالن باشگاه کارگران اصفهاناستخر [ویرایش]در اصفهان تعداد قابل توجهی استخر در جای جای شهر قرار دارد. برخی از معروفترین آنها عبارتند از:استخر انقلاب (برگزار کننده مسابقات جهانی)استخر آزادیاستخر نصراستخر قصر موجاستخر اداره برق منطقه‌ایاستخر فجر (سپاه پاسداران)استخر ۱۵ خرداد (سپاه پاسداران)استخر شهدای ارتشاستخر ابوذراستخر جیاستخر باشگاه کارگراناستخر سلماناستخر شرکت آب منطقه‌ایاستخر آبشاراستخر شهرک منتظریاستخر مهرگان(خوراسگان)استخر پردیس (خوراسگان)استخر ستارهسایر ورزش‌ها [ویرایش]همچنین شهرداری اصفهان اقدام به ساخت بعضی اماکن مخصوص به فعالیت‌های بانوان نموده است که در این بین باغ بانوان اصفهان در حاشیه بزرگراه شهید خرازی اهمیت ویژه‌ای دارد. سایر اماکن ورزشی معروف شهر از این قرار است:پیست موتور سواری شمال اصفهانپیست کارتینگ مجموعه ورزشی ۲۲ بهمن (ارتش)سالن بولینگ صفهچندین سالن بیلیاردسالن بولینگ جیغذاهای سنتی [ویرایش]در اصفهان غذاهای سنتی بسیاری مورد استفاده هستند که برخی از آنها مربوط به شهرهای دیگر اصفهان بوده اند و یا در شهرهای دیگر ایران نیز رواج داشته و دارند. در این میان کباب ،بریان و خورش ماست معروف ترین غذای اصفهان می باشند. همچنین سایر غذاهای این شهر چنین می باشند: باقالی ذرت(خوراسگان)، آش سماق، کله جوش که ازغذاهای ایلات اصفهان است، سرگنجشکی، کوکو قندی، قیمه ریزه، آش ماش و قمری، یخنه ترش، ماش و زردک، اوماج سرکه و چغندر، نخود و آب. [۵۱]ره‌آورد شهر [ویرایش]معروفترین ره‌آورد اصفهان گز است. گز یک نوع شیرینی است که با گز انگبین یا ترنجبین شکر بادکا و مغز پسته، بادام، فندق یا گردو و سفیده تخم مرغ و گلاب ساخته می‌شود و در آن در از هیچ ماده شیمیایی استفاده نمی‌شود. از دیگر رها آوردهای اصفهان می توان به صنایع دستی به ویژه قابهای خاتم کاری و میناکاری، پارچه های قلمکاری شده و آثار مختلف قلمزنی اشاره نمود. [۵۲]شهرهای خواهر خوانده [ویرایش]اصفهان به عنوان یکی از شهرهای تاریخی و فرهنگی مشرق زمین با شهرهای زیر دارای پیوند خواهرخواندگی است:[۵۳]شهرهای خواهرخواندهٔ اصفهان شی‌آن، چین[۵۴] کوالالامپور، مالزی[۵۴] فرایبورگ، آلمان[۵۵] فلورانس، ایتالیا[۵۴] یاش، رومانی[۵۴] بارسلون، اسپانیا[۵۴] ایروان، ارمنستان[۵۴] کویت، کویت[۵۴] هاوانا، کوبا[۵۴] لاهور، پاکستان[۵۴] سنت پیترزبورگ، روسیه[۵۴] داکار، سنگال[۵۶] بعلبک، لبنان[۵۶]امنیت [ویرایش]نوشتار اصلی: امنیت در اصفهانشهر اصفهان به لحاظ حفظ بافت جمعیتی سنتی خود در اغلب نقاط شهر و نیز همکاری مداوم مردم با نهادهای انتظامی و امنیتی، در مقایسه با سایر کلان شهرهای ایران از ضریب امنیت نسبتا بالایی برخودار است همچنین میتوان گفت که بعد از شهر تبریز که از طرف سازمان ملل به عنوات امن ترین شهر انتخواب شد ، امن ترین شهر ایران است و وجود بیش از ۲۰ کلانتری انتظامی و ۳ ناحیه مقاومت متعلق به سپاه پاسداران و نیز مرکزیت اداره اطلاعات و سایر نهادهای امنیتی، بر روند حفظ و صیانت از شهر تاثیرگذار بوده است.[۵۷]مشاهیر اصفهان [ویرایش][نمایش]ن • ب • ومشاهیر اصفهاننگارخانه [ویرایش]دورنمای گنبد مسجد شاه(که هم‌اکنون آن را مسجد امام می‌خوانند)، واقع شده در میدان نقش جهان کلیسای وانک کتیبه خطی هندسی درمسجد جمعه دورنمای عالی‌قاپو ازمسجد شیخ لطف‌الله میدان نقش جهان خانه مشروطه (اصفهان)واقع در نزدیکی میدان امام سی‌وسه‌پل پل شهرستان پل خواجو سی‌وسه‌پل بر روی رودخانهٔزاینده‌رود یادگار دورهٔ صفویه سی‌وسه‌پل در شب پل خواجو در شب زیر پل خواجو پل جویی در شب هتل عباسی مسجد امام در شب مسجد شیخ لطف‌الله درون مسجد شیخ لطف‌الله درون مسجد شیخ لطف‌الله مدرسه چهارباغ